Arystoteles urodził się w 1 roku 99 1 tej Olimpiady tzn. w 384 roku p. n. e. w Stiagrze na Półwyspie Chalcydyyjskim. Półwysep ten był skolonizowany przez Greków od dawna, wraz z przybyszami upowszechniła się kultura jońska. Kolonie greckie na Półw. Chalcydyjskim należały do różnych związków obronnych powołanych do życia w celu zapoznania wzajemnego bezpieczeństwa. Stiagra była członkiem Ateńskiego Związku Morskiego. Niebezpieczeństwo groziło ze strony Persów i Macedończyków, bo półwysep stanowił naturalną część terytorium macedońskiego.
W 348 roku p. n. e. Filip II podbił ten teren i włączył do Macedonii, zaczął wypierać kolonistów greckich, na ich miejsce zaś osiedlać weteranów macedońskich. W momencie narodzin Arystotelesa, Stiagra była jeszcze niezależnym miastem Jońskich i pozostała takim dzięki swej wyższej kulturze; również po podboju macedońskim.
Ojciec Arystotelesa, Nikomach, był nadwornym lekarzem Amintasa, dziada Aleksandra Wielkiego. Doświadczenia życia dworskiego zdobyte wtedy i później mogły przyczynić się do powstania niechęci, którą darzył władców i dwory.
Zawód medyka jest do dziś często przekazywany z ojca na syna i być może po ojcu właśnie Arystoteles odziedziczył zamiłowanie do biologii i nauki o leczeniu. Jego ojciec zmarł jednak, gdy chłopiec miał 17 lat. Młodzieniec przeniósł się do Aten, gdzie został uczniem Akademii, w której spędził 20 lat (najpierw jako uczeń, porem jako nauczyciel i badacz). Swą działalność rozpoczął w Akademii jako zwolennik Platońskiej doktryny. W dialogach, jakie pisał wówczas, głosił teorię idei: ,,pierwszą filozofię pojmował jako naukę o bycie samoistnym i wiecznym, wyznawał też naukę o anamnez i nieśmiertelności duszy, rozwijał etykę normatywną, stawiającą ludziom cele transcendentne. W tym okresie powziął plan późniejszych swych dzieł i w Metafizyce i Fizyce, choć potem przeredagowanie, niektóre części mają charakter jeszcze platoński. W tym okresie ukształtowały się logiczne poglądy Arystotelesa. Był uczniem Platona i choć zwalczał jego zasadniczą doktrynę idei, jednak przejął od niego niezmiernie wiele poglądów. Nawet takie specjalne Arystotelesowskie pojęcia, jak pojęcie celu, duszy, Boga, były przekształceniami odpowiednich pojęć Platona. Siła twórcza Arystotelesa nie leżała w dziedzinie najogólniejszych zagadnień, lecz właśnie bardziej szczegółowych; Platon był twórcą zasad, a Arystoteles ? rozwiniętych teorii. Z drugiej strony zależny był od szkół lekarskich, którym zawdzięczał nie tylko swe wiadomości biologiczne, ale i cały empiryczny i realistyczny tryb myślenia. To dwojakie dziedzictwo ? Platona i lekarzy ? było trudne do uzgodnienia i stanowiło źródło wielu trudności w systemie Arystotelesa. Połączenie obu kierunków wytworzyło swoisty typ jego umysłowości. Czasem wystąpił przeciw doktrynie Platona, jednakże pozostał w Akademii aż do śmierci mistrza. Prawdopodobnie nie przejął po nim szkoły, ponieważ nie był obywatelem Aten i nie mógł zostać właścicielem nieruchomości. Następcą Platona wybrano mało wybitnego Speuzypa. Jeszcze za życia Platona Arystoteles wystąpił przeciw nauce o ideach; zwrot tu zaznaczył się w niektórych dialogach pisanych jeszcze w Akademii, np. w dialogu "O filozofii". Wkrótce opuścił Ateny i udał się do Assos ? miasta położonego na wschodnim brzegu Morza Egejskiego, dokąd Hermiasz, władca tamtejszy, już dawniej pociągnął niektórych członków Akademii. Tam prawdopodobnie napisał pierwsze 12 rozdziałów Polityki, w której stwierdza, że najwyższym zadaniem polis jest zapewnienie możliwości uprawiania filozofii tym, którzy są do tego zdolni. Tam także napisał pracę o sztuce władzy, nie zachowaną do dziś, w której miał dowodzić, że, w przeciwieństwie do tego, co mówił Platon, znacznie lepiej byłoby, gdyby filozof nie był królem, ponieważ dawało mu to większą niezależność. W Assos i pobliskim Atarneusie spędził trzy lata w pracy naukowej i nauczycielskiej, tu także się ożenił się i przeniósł się na wyspę Lesbos. Tu poświęcił się studiowaniu biologii. Napisał tu rozprawę O duszy. Inaczej niż Platon, który twierdził, że dusza ludzka jest uwięziona w ciele i powinna walczyć o uwolnienie się. Arystoteles pisał, że dusza kontroluje ciało, lecz powinna pozostawiać z nim w harmonii. Twierdził że człowiek zbudowany jest z ciała i duszy, która działa na trzech poziomach: wegetatywnym, zwierzęcych i rozumowym. Po opuszczeniu Akademii, w Assos, Aterneusie i Stiagrze sformułował pozytywnie doktrynę, która zastąpiła mu naukę Platońską: była to doktryna teologiczna. Najsławniejsze pomysły metafizyczne Arystotelesa ? teoria transcendentnego Boga i transcendentnego rozumu, teologiczne przyrodoznawstwo i teologiczna etyka ? powstały właśnie w tej epoce.
W 343 ? 342 roku p.n.e. Filip II Macedoński poprosił Arystotelesa, by został nauczycielem jego syna ? Aleksandra i filozof przeniósł się na dwór w Pelli. Polityczna działalność jego chlebodawców była jednak sprzeczna z jego poglądami, ponieważ ekspansja imperium Filipa i Aleksandra przyniosła koniec miastu ? państwu, w jaką opisywał Arystoteles. Był nauczycielem aż do objęcia władzy przez swojego ucznia; a i potem pozostał w Macedonii i mieszkał w Stiagrze. Opuścił Aleksandra dopiero, gdy ten sprzeniewierzył się ideom panhelleńskim. Wtedy Arystoteles powrócił do Aten. Założył tam szkołę. Szkoła ta była wzorowana na Akademii, ale miała ją prześcignąć wszechstronnością i planowością pracy; zaszczepił jej ducha empiryzmu i uczynił instytutem badań specjalnych zarówno w dziedzinie humanistycznej, jak i przyrodniczej. Szkoła znajdowała się w Lejkeionie, położona niedaleko świątyni Apolla, w której nauczał i przewodził od 335 do 323. Do przedmiotów, których tam uczono należały logika, medycyna, biologia i historia, a wykłady odbywały się w czasie spacerów, wobec czego szkołę czasem określano z grecka jako ,,perypatetycką?. W okresie pracy w Leikonie, Arystoteles dalej jeszcze odszedł od platonizmu, Teraz czynnik empiryczny jego filozofii wziął stanowczo górę. Przestał nawet zajmować się najogólniejszymi kwestiami poglądu świata, natomiast w pracy wspólnej z gronem uczniów ? budował empiryczną naukę, zwłaszcza biologię, socjologię, historię. Z tego okresu pochodzi większość specjalnych prac Arystotelesa.
Najbardziej interesowała go żywa przyroda, z uwagą obserwował wszystko, co go otaczało. Arystoteles miał dość dziwny pogląd na przyczyny działające w przyrodzie. Chodzi tu sposób, w jaki się coś dzieje. Na prostym przykładzie można zanalizować jego sposób myślenia. Dlaczego pada deszcz? Przyczyna materialna to ta, ze para wodna, (czyli chmury) znalazły się akurat w tym miejscu, gdzie powietrze było chłodne. Przyczyna sprawcza to fakt, że para wodna ochładza się i przyczyna formalna to to, że formą czy naturą wody jest spadanie na ziemię. To wiadomo. Arystoteles uzupełniłby tą wypowiedz stwierdzeniem, że pada, dlatego, ponieważ rośliny i zwierzęta potrzebują go aby mogły rosnąć. Była to tak
zwana przyczyna celowa. Arystoteles z natury rzeczy dopatrywał się w przyrodzie tych czynników, które jego metafizyka uznała za czynniki istotne bytu, a więc substancji, formy,energii i celu. W jego koncepcji przyroda była więc substancjalna, jakościowa, dynamiczna i celowa. Innymi słowy Arystoteles widział osnowę zjawisk nie w abstrakcyjnych stosunkach, lecz w konkretnych substancjach; jakościowe własności rzeczy, należące do formy, miał za bardziej istotne od ilościowych; dopatrywał się w przyrodzie działania samorzutnych sił; a działanie sił tłumaczył ich dążeniem do celu. Znany filozof wrócił do obrazu świata opartego na zeznaniach zmysłów. To kazało jemu w szczególności zerwać z zaczynającym się wśród Greków wyłącznie ilościowym rozważaniem zjawisk. Jego postawa była najbardziej dostosowana do badań biologicznych, natomiast w innych naukach przyrodniczych doprowadziła do cofnięcia się. W dwóch zwłaszcza dziedzinach: mechanice i astronomii.
Arystoteles głosił, że odległość jako będąca stosunkiem, stosunkiem nie substancją, nie może działać i przez to nie może zmieniać siły owego dążenia. Wychodził wtedy w mechanice z fałszywych założeń i fałszywie sformułował prawo ruchu, a błędowi jego sądzone było trwać przez tysiąclecia. W astronomii odrzucił hipotezę ruchu Ziemi i wrócił do systemu Eudoksosa; tu również przyczynił się do zatrzymania na tysiąclecia błędnego poglądu. Dla niego Ziemia stała się znów nieruchomym środkiem świata, dookoła którego krążą sfery gwiezdne. Zakładał, że ruch nie może trwać, jeśli nie jest podtrzymywany przez stałą akcję siły poruszającej, zmuszony był przeto przyjąć, że istnieją siły poruszające nieustannie owe strefy i że wobec doskonałości owych ruchów są to siły istot boskich.
Wszechświat stanowi jednolity łańcuch przyczynowo i celowo powiązanych zdarzeń. Jednakże w tej jednolitości świata jest wyłom: wszystkie ogniwa są tej samej natury, z wyjątkiem ? pierwszego ogniwa. Każda bowiem rzecz ma swoją przyczynę, a ta znów swoją; ale łańcuch przyczyn nie może wedle Arystotelesa iść w nieskończoność; zasadniczym jego przekonaniem było, że musi istnieć pierwsza przyczyna. Pierwsza zaś przyczyna musi posiadać inne własności niż znane nam rzeczy. Te bowiem są wynikiem działania przyczyn, tamta zaś nie mając przyczyny istnieje sama przez się; te są więc bytem zależnym, a pierwsza przyczyna niezależnym. Oto własności tego niezależnego bytu:
? Jest nieruchomy i niezmienny: nie może być poruszany bo niebyły pierwszą przyczyną, ani nie może poruszać sam siebie, ponieważ byłby bytem złożonym.
? Jest niezłożony: ponieważ zespolenie części musiałoby mieć przyczynę.
? Jest niematerialny: ponieważ materia jest źródłem zmiany i wszystko materialne jest zmienne. Jest więc czystą formą oraz czystą energią.
? Jest istotą duchową, inaczej bowiem niematerialnej formy niepodobna pojąć
? Jest rozumem: analogia z ludzkim życiem duchowym każe wyłączyć niższe funkcje psychiczne, jako pobudzane przez przyczyny zewnętrzne.
? Jakże rozum może wprawiać w ruch materialny świat? Tylko w ten sposób, że stanowi cel, który pociąga świat. Działa ?jak ukochany, który pociąga kochającego?. Porusza świat będąc celem świata. Zasada jego działania to zasada nieuchronnej atrakcji.
? Działaniem rozumu może być jedynie myślenie. A przedmiotem myślenia może być w tym wypadku jedynie sam rozum: poznający bowiem upodobania się do poznawanego i gdyby pierwsza przyczyna za przedmiot swych myśli miała świat, to upodobniłaby się doń i przyjęła jego niestałe własności.
? Jest tylko jeden: inaczej nie byłoby jedności w świecie, świat byłby tylko zbiorem epizodów, epizodów tymczasem świat rzeczywiście jest jednością. Jest konieczny: ponieważ nie zawiera materii, która nosi w sobie różne możliwości.
? Jest konieczny: bo nie zawiera materii, która nosi w sobie różne możliwości.
? Jest doskonały: ponieważ najdoskonalniejsza w bycie jest forma, rozum, energia - taki zespół własności nie był obcy greckim filozofom; te same mniej więcej własności Parmenides przypisywał bytowi, a Platon ideom.
Świat przypadkowy, niedoskonały, zależny wskazuje na byt konieczny, doskonały, absolutny; jeśli istnieje świat, to istnieje również absolut. Taki tok rozumowania odróżniał Arystotelesa zarówno od Demokryta, jak i od Platona: Demokryt rozpoczął swe dociekania od fizycznego świata i na nim je też skończył; Platon zaczął od absolutu; Arystoteles zaś zaczął od badania fizycznego świata, by przezeń dojść, ostatecznie uznał taką czystą formę; tyle razy wypominał Platonowi, że głosi byt transcendentny, ale sam ostatecznie skończył na transcendentnym bycie. A byt absolutny, konieczny, doskonały, który sam będąc nieruchomy porusza świat to nic innego jak to, co wszyscy nazywają Bogiem. Kosmologia doprowadziła Arystotelesa do teologii. Przez rozważania kosmologiczne doszedł do uzasadnienia istniejącego Boga i do określenia jego natury. Te rozważania były prototypem dowodu istnienia Boga, który otrzymał z czasem nazwę "kosmologicznego".
Arystoteles zajmował dwojaką postawę wobec świata: od Platona (głoszącej, że prawdziwy byt jest idealny, a prawdziwa wiedza jest ogólna) przejął ostatecznie tylko połowę; zachował teorię wiedzy, ale odrzucił teorię bytu. Uważał że byt jest jednostkowy, a wiedza ? ogólna.
Platoński dualizm dzielący byt na dwa światy, świat idei i świat rzeczy, został usunięty; ale za to wytworzył się dualizm nowy: bytu i wiedzy. Dociekania naukowe rozpadły się na dwa działy: naukę o wiedzy i naukę o bycie; logika, oddzieliła się od metafizyki, traktującej o jednostkowym bycie. Rozwinąwszy szeroko logikę Arystoteles potraktował ja jako oddzielną dyscyplinę. A jako taka znalazła się poza obrębem filozofii. Logika jego zawierała metodę wykładania wiedzy zdobytej niż metodę jej zdobywania. Że z ogółu umysłu ludzkiego leży, że ? przeciwnie ? tylko przez znajomość szczegółów można dojść do znajomego ogółu. Logika Arystotelesa przedstawiała rzeczowy porządek prawd, nie twierdząc bynajmniej, że jest on psychologicznym porządkiem, w jakim prawdy poznajemy. Te dwa porządki były dla Arystotelesa wręcz sobie przeciwne; stanowiły zasadnicze przeciwieństwo w jego filozofii: drogę od ogółu do szczegółu i od szczegółu do ogółu, inaczej mówiąc, kierunek właściwy naturze rzeczy i kierunek właściwy.
Uważał, że wiedza rozumowa jest celem, natomiast wiedza zmysłowa jest niezastąpionym początkiem i postawą. W taki sposób, oddawał rozumowi i zmysłom, kompromisowo godził pretensje racjonalizmu i sensualizmu. Głosząc, że tylko rozum umie wydobyć z doświadczenia to, co istnieje. Arystoteles stał na stanowisku racjonalizmu, ale racjonalizm jego był związany z genetycznym empiryzmem. Filozofia jego stanowiła, w porównaniu z Platonem, znacznie wzmożenie czynnika empirycznego.
Filozofia, objęła badania Arystotelesa, dokonał on podziału jej na dwa dział teoretyczną i praktyczną. W filozofii praktycznej wyróżniał dwa główne działy, etykę i politykę, którym podporządkował dyscypliny podrzędne, jak retoryka, ekonomika, poetyka. Filozofię teoretyczną dzielił trychotomicznie na fizykę, matematykę i pierwszą filozofię (filozofia - później przyjęła się dla niej nazwa "metafizyka" ? od dzieła Arystotelesa).
Własności pojęciowe, ogólne, gatunkowe rzeczy Arystoteles nazwał formą, a pozostałe materią. I substancja w jego ujęciu rozpadła się na formę i materię. Nazwanie dwu jej składników "formą" i "materią? oparte było na pewnej analogii z tym, co się potocznie tak nazywa; "forma" u Arystotelesa straciła swe pierwotne znaczenie i zamieniła je na przenośne. W przeciwieństwie do formy przestrzennej Arystoteles wytworzył szczególnie a dziejowo doniosłe pojęcie formy pojęciowej.
Wcześniejsi filozofowie twierdzili, że substancja jest materią, Platon zaś, że substancją są idee. Dla Arystotelesa ani materia, ani idea nie były substancjami: natomiast i jedna, i druga były składnikami substancji. To był jego sposób uzgodnienia przed platonów z Platonem. Z materii przed platonicy uczynili konkretną substancję, a tak samo Platon postąpił z ideą. Tymczasem materia nie istnieje samodzielnie, tak samo jak nie istnieją idee: wszystko to są abstrakcje. Naprawdę istnieją jedynie konkretne zespoły materii i formy. Taki był zasadniczy pogląd Arystotelesa, nazwany potem "hilemorfizmem".
Arystoteles miał oba składniki za równie niezbędne, jednakże nie za równie ważne. Forma była dlań ważniejsza: bo pojmował ją jako realny odpowiednik pojęcia, zupełnie tak jak Platon ideę transcendentną. I zajęła w jego filozofii to miejsce, które u Platona zajmowała idea.
Przez wyodrębnienie w rzeczach formy powstało wtedy w filozofii Arystotelesa pojęcie ?istoty rzeczy" i "cech istotnych". Dawniejsi filozofowie rozróżniali już cechy należące do natury rzeczy i cechy, które nie należąc do niej są rzeczom konwencjonalne przypisywanie przez ludzi. Teraz po raz pierwszy wśród cech należących do natur rzeczy rozróżnione zostały cechy mniej i więcej istotne. Dwoistość w wartościowaniu idei i rzeczy, wprowadzoną przez Platona, Arystoteles przeniósł do wnętrza rzeczy.
W pojmowaniu celów Arystoteles różnił się od Platona, twierdził że cel nie jest transcendentny i idealny, że nie leży poza rzeczą, lecz w niej samej. Cóż zaś celem rzeczy, to najwyraźniej widać w żywych istotach: rozwijają się tak, aby posiąść cechy swego gatunku. Podobnie w każdej innej rzeczy: celem jej rozwoju jest rozwinięcie cech gatunkowych, czyli ? formy. Forma jest zatem tak samo celem rzeczy, jak jest ich przyczyną.
Taka redukcja trzech zasad do jednej była umożliwiona przez modyfikację pojęcia formy: forma jest siłą działającą celowo. W tej modyfikacji wyrażało się dopiero właściwe Arystotelesowi pojęcie formy: cechuje je dwoistość, forma jest z jednej strony czynnikiem pojęciowym, a z drugiej czynnikiem aktywnym.
Naturę formy stanowi działanie, Arystoteles charakteryzował ją jako energię. Forma jest istotnym składnikiem bytu, więc energia, aktywność, działanie stanowią istotę bytu. Dopiero on sformułował energetyczną koncepcje bytu.
W dziejach teologii greckiej, poglądy Arystotelesa były ważnym etapem: monoteizm, który od Ksenofanesa nurtował filozofie grecką, u niego znalazł pełny wyraz. Nowa była koncepcja Boga jako istoty czysto duchowej. Nowa poniekąd transcendencja Boga, choć miał tu wzór w "rozumie" Anaksagorsasa i w Platońskiej idei dobra. Rola Boga wobec świata Arystotelesa pojął inaczej niż Platon: Bóg nie był dlań wykonawcą świata, świat bowiem w ogóle nie był wykonany, świat jest wieczny. Bóg wprawił świat w ruch ? i w tym sensie jest jego pierwszą przyczyną, a także jest jego celem ostatecznym, ale twórcą jego nie jest. Arystoteles przypisał Bogu po części własności Platońskiego demiurga, ale po części też własności Platońskich idei. Teologia zastąpiła ideologię; na miejsce przeciwstawiania rzeczy i idei przyszło przeciwstawienie świata i Boga.
Dualizm świata i Boga, niedoskonałego i doskonałego bytu, odbił się w kosmologii Arystotelesa i wprowadził do niej dualizm. Bóg działa w sposób niezmienny, a przeto i ruch, którego jest sprawcą, musi być niezmienny. Takim zaś ruchom podlega jedynie niebo gwiazd stałych (zewnętrzny okrąg, tzw. "pierwsze niebo"); tylko więc jego ruch pochodzi bezpośrednio od Boga. Na tę jedną, zewnętrzną strefę świata "pierwsza przyczyna? działa bezpośrednio. Że jednak ruch pozostałych sfer jest podobny do ruchu pierwszego nieba, więc Arystoteles przejął, iż wprawiane są w ruch przez istoty podobne do pierwszej przyczyny, tylko mniej doskonałe. "Pierwsza przyczyna ruchu?, pierwotnie jedyna, uległa rozmnożeniu dla względów astronomicznych. Teologia przekształciła się w astronomię, czy raczej odwrotnie, astronomia w jakąś astrologię; cały okrąg "nadksiężycowy? został pojęty jako dziedzina działań boskich.
Traktowanie przyrodoznawstwa jako stosowanej teologii odwiodło Arystotelesa od drogi, którą poprzednio szli greccy badacze i na której osiągali cenne zdobycze. Porzucili pitagorejski system astronomiczny, Demokrytejską naukę o jednolitej budowie świata. Spekulacje teologiczno ? przyrodnicze Arystotelesa pochodzą z wczesnych jego lat i były zależne od Platona.
W psychologii Arystoteles stosował ogólne zasady swej filozofii: użył pojęcia formy i materii, by ująć stosunek duszy i ciała. Dzięki temu stworzył trzecią wielką koncepcję, jaką grecka myśl wydała w tej kwestii. Wedle niej dusza nie jest substancją oderwaną od ciała, jak chciał Platon, ale też nie jest całkiem, jak chciał Demokryt. Jest wedle Arystotelesa, formą, czyli energią ciała organicznego, to znaczy, że dusza i ciało nie może spełniać swych funkcji bez duszy, która ożywia ciało.
Określenie, że dusza jest energią ciała organicznego, znaczyło, że jest ona przyczyną samorzutnych czynności organicznej istoty. Było to dynamiczne pojęcie duszy, przygotowane już przez Platona. Było pojęciem szerokim, nie specjalnie psychologicznym, lecz ogólnobiologicznym. Dusza, pojęta w ten sposób, była podstawowym czynnikiem życia organicznego, i zrozumiałe jest powiedzenie Arystotelesa, że przyrodnik ma więcej doczynienia z duszą, niż z ciałem. Wyodrębnił trzy rodzaje duszy: dusza roślinna posiada jedynie funkcję najniższą: powoduje odżywianie się i rośnięcie; nie posiadając zaś odpowiedniego narządu nie jest zdolna do postrzegania. Zdolność tę posiada dusza wyższego szczebla, dusza zwierzęca. Że zaś z postrzeganiem łączy się przyjemność i przykrość, a z nimi pożądanie przyjemności i popęd do unikania przykrości, więc dusza zwierzęca posiada uczucia i popędy. Na drugim szczeblu duszy zaczynają się funkcje psychiczne. Dusza myśląca (człowiek), jej zdolność ? rozum ? jest najwyższą zdolnością duszy. Rozum poznaje zarówno byt jak i dobro; znając zaś dobro, kieruje wolą, czyni, że wola staje się rozumna. Rozum, gdy kieruje wolą, nazywa praktycznym, w odróźnienu od teoretycznego, poznającego. Wyższe zdolności zakładają niższe ? dusza ludzka łączy wszystkie zdolności duszy.
Arystoteles zbliżał ku sobie przeciwieństwa: ciało i duszę, zmysły i rozum. Uważał, że najwyższa zdolność duszy ? rozum ? ma zupełnie odrębny charakter i stanowi wyłom a zasadach w jego psychologii. Był przekonany, że wszelka władza poznawcza duszy musi być receptywna, gdyż poznania wysnuć z siebie nie można. Był gotów uznać, iż maszynami są dusze niższe, ale nie dusza rozumna. Ta musi być samorzutna, musi być pierwszą przyczyną swych działań. Trudność tą rozwiązał przez rozróżnienie dwojakiego rozumu biernego i czynnego. Bierny czyni zadość receptywności poznania, czynny ? samorzutności duszy.
W etyce Arystoteles, w ramy platońskie wprowadził realistyczną i empiryczną doktrynę. Uważał, że niema innego dobra niż realne. Platon stawiał cele transcendentne, Arystoteles szukał celów osiągalnych, etyka jego była empiryczna, łączył normy z opisem działania ludzkiego. Chciał powszechność norm godzić z indywidualną naturą działającego.
W imię tych zasad, mniemał, że naturę dobra znajdzie nie drogą abstrakcyjnego rozumowania, lecz ustalenie, jakie w rzeczywistym życiu ludzie sobie stawiają cele. Cele ludzkości są różnorodne, ale są między nimi wyższe i niższe; wyższe są te, dla których niższe cele są środkami. A łańcuch środków i celów nie może iść w nieskończoność, lecz musi zgodnie ze swym finitystycznym sposobem myślenia ? istnieć jak cel najwyższy, który do niczego nie jest środkiem. Taki cel jest najwyższym dobrem osiągalnym. Według Arystotelesa jest nim eudajmonia. Ona była tym konkretnym celem, który w jego etyce zajął naczelne miejsce. Eudajmonizm jest ogólnikową i niedostateczną teorią, póki tego nie wyjaśni. Eudajmonistami byli wszyscy greccy etycy, ale każdy inaczej pojmował eudajmonię. Arystoteles widział ją w działaniu właściwym człowiekowi. A właściwą naturą człowieka, w myśli racjonalizmu Arystotelesa, jest rozum. Eudajmonia leży w działaniu rozumu, ono jest osnową życia doskonałego.
W sztuce odrzucał idee, intuicje. W działaniu sztuki uwzględniał czynniki formalne i czynniki uczuciowe.
Arystotelizm jest filozoficzną doktryną środka, unikającą skrajnych rozwiązań, a skłonną do uznania cząstki prawdy, jaka w każdym z nich tkwi. W metafizyce arystotelizm unika zarówno idealizmu jak materializmu, w teorii poznania ? zarówno czystego racjonalizmu jak czystego sensualizmu, w etyce ? zarówno moralizmu jak hedonizmu.
W metafizyce jest twierdzeniem, że nie ma innych substancji niż materialne, ale że osnowę substancji stanowi idealna ich strona; że substancje są jednostkowe, ale istota ich jest ogólna. W jednostkowych rzeczach odnajdywać ogólną istotę ? to arystotelizm.
W teorii poznania arystotelizm jest twierdzeniem, że pochodzenie poznania jest empiryczne, ale że osnowę szczęścia stanowi nie doznawanie przyjemności, lecz działalność godna człowieka, rozumna i cnotliwa. Przez cnotę dochodzić szczęścia ? to arystotelizm.
Ogromna jest ilość pomysłów, teorii, rozumowań, jakie Arystoteles wprowadził do filozofii i w niej utrwalił. Szczegółowy podział filozofii, wyodrębnienie logiki, jako
dyscypliny służebnej, i "pierwszej filozofii?, jako dyscypliny naczelnej; - szczegółowe opracowanie psychologii, pojętej jako teoria władz psychicznych; - próba zestawienia kategorii i zasad (cztery zasady, czyli przyczyny: formalna, materialna, sprawcza i celowa); - nowe pojęcia metafizyczne: formy, materii, energii, potencji, istoty rzeczy; - nowe pojęcie Boga jako pierwszej przyczyny świata i nowe ujęcie duszy jako formy ciała organicznego; - nowa teoria rozumu, rozdzielnego na czynny i bierny ? to wszystko i wiele innych idei naukowych i filozoficznych pochodzi od Arystotelesa.
Arystoteles zmarł na wskutek choroby żołądka w Chalkis w 322 roku p.n.e.
Zwłoki jego zostały przewiezione do Stagiry, która mu jako swemu drugiemu założycielowi przyznała honory bohatera, ustaliła święto na jego cześć i nazwała plac jego imieniem, a jego przyjaciel Teofast wystawił mu w świątyni posąg.
Następcy Arystotelesa
1. Szkoła Perypatetycka ? Likeion założony przez Arystotelesa, zgodnie z duchem ostatnich lat mistrza, chciał ściśle służyć celom naukowym. Zainteresowania filozoficzne perypatetyków zeszły na drugi plan wobec specjalnie naukowych. Teofrast, kierownik po śmierci jej założyciela, pozostawił epokowe, godne prac zoologicznych Arystotelesa prace botaniczne nad dziejami filozofii. Euden z Rodosu należący wraz z Teofrastem do najbliższych uczniów Arystotelesa, słynny był ze swojej encyklopedycznej wiedzy, a szczególniej odznaczył się jako historyk matematyki. Arystoksen z Tarentu doprowadził do szczytu wiedzę starożytnych o muzyce; prowadził dalej badania pitagorejczyków, ale stosując metodę empiryczną Arystotelesa. Dicearch z Messeny położył zasługi na polu geografii, historii kultury i polityki.
2. Komentatorzy
Komentatorom Arystotelesa, przypadło nie tylko objaśniać, ale i uzupełniać jego poglądy.
Tylko bowiem poglądy logiczne i poniekąd przyrodnicze i etyczne pozostawił w postaci mniej więcej wykończonej, metafizyczne zaś zaledwie naszkicował. Aleksander z Afrodyzji, dał naturalistyczną interpretację Arystotelesa, która od jego imienia nosi nazwę "aleksandrynizmu". Rozum bierny jest formą ciała, a forma nie może istnieć w oderwaniu od materii, więc: rozum ginie wraz z ciałem. Temistius zinterpretował naukę Arystotelesa. Rozum bierny pojął jako samoistną, niezależną od materii substancję, która nie będąc wytworem rozwoju fizycznego nie podlega też fizycznemu rozkładowi. Rozum bierny w tej interpretacji stał się równie trwałym jak czynny, a czynny równie przyrodzonym jak bierny. I wypadło, że dusza rozumna jest nieśmiertelna.
,br> 3. Dalszy wpływ Arystotelizmu
Wpływ ten był zupełnie inny w starożytności, a inny w epoce chrześcijańskiej. W starożytności znany z puścizny Arystotelesa tylko pisma wieczne, przeznaczone dla szerszych kół; późniejszych zaś, specjalniejsze, pozostawały nie wydane. Oddziałał przeto w duchu wczesnych poglądów: jako filozof platoński i teologiczny. Orginalne momenty jego dojrzałej nauki nie zostały prawie dostrzeżone poza szkołą.
Epoka chrześcijańska, odwrotnie, odziedziczyła jedynie pisma późne Arystotelesa na schyłku starożytności odnalezione i wydane; wczesne natomiast zaginęły. Ale to, co przechowało się, nie od razu zostało przyswojone. Wczesne średniowiecze znało jedynie jego logikę, a i to częściowo; był w owym czasie wielką powagą, ale tylko w tym zakresie. Pisma jego przechowały się po upadku Grecji najpierw w Syrii, a potem w Arabii. Gdy państwo Mahometa opanowało Hiszpanię, arabscy uczeni znieśli naukę Arystotelesa na zachód Europy. Dziki nim dopiero w XII i XIII w. Europa łacińska zapoznała się z całą puścizną Arystotelesa, a wtedy stał się największą powagą we wszystkich działach filozofii. Gdy pismo "filozof? bez bliższego określenia, znaczyło to: Arystoteles. Filozofia jego dzięki całej swej strukturze, a zwłaszcza dogmatyzmowi i racjonalizmowi, była jakby predestynowana, by stać się filozofią scholastyki. Wielkim odnowicielem arystotelizmu był Tomasz z Akwinu. Związał on trwale filozofię katolicką z arystotelizmem.
Do końca wieków średnich znaczenie Arystotelesa było olbrzymie; później żywa myśl poszła na ogół innym teoriom, choć nie brakło nawrotów do niego. Zwłaszcza w szkołach filozofią Arystotelesa długo zachowała panowanie, a logika jego po dziś dzień jest przedmiotem szkolnym.
Dzieła Arystotelesa:
Diagones Laertios w księdze V, swych "Żywotów i poglądów?, słynnych filozofów, podaje 146 dzieł Arystotelesa.
Hesychiusz z Miletu, podaje 192 tytuły, w tym 132 przytoczone przez Diogenesa Laertiosa.
Pisma egzoteryczne:
"Eudemos? ? czyli O duszy; "Proteptikos?; "O filozofii?; "O modlitwie?; "O ideach?; "O ideach?; "O dobru?.
Droga grupa pism, będąca zbiorem wykładów, nazywanych AKROMATYCZNYMI tworzy tzw. Corpus Aristotelicum.
Pisma logiczne:
"Kategorie?; "Hermeneutyka?; "O zdaniu?; "Analityki pierwsze?; "Analityki wtórne?; "Topiki?; "O dowodach sofistycznych?; "Metafizyka? ? 13 ksiąg ? rozprawy metaficzne.
Pisma przyrodnicze:
"Fizyka?; "O niebie?; "O powstaniu i ginięciu?; "O chodzie zwierząt?; "O rozmnażaniu się zwierząt?; "O poruszaniu się zwierząt?; "Historia zwierząt?.
Pisma przyrodnicze (drobne):
(PARVA NATURALIA)
"O śnie i czuwaniu?; "O wróżeniu ze snów?; "O życiu i śmierci?; "O duszy?; "O oddychaniu?.
Dzieła Arystotelesa:
"Krótkie rozprawy psychologiczno ? biologiczne?, przełożył Paweł Siwek.
"O częściach zwierząt?, PWN 1977, przełożył Paweł Siwek.
"O rodzeniu się zwierząt?; "O tragedii i tragiczności?, wybór, przedmowa i opracowanie Władysław Tatarkiewicz.
"Zoologia? \\ Historia animalizmu?, "Ustrój polityczny Aten? przełożył Kazimierz Leśniak.
"Poetyka?, "Retoryka?, "O cnotach i wadach? wstęp i komentarze Daniela Gromska, Leopold Regner, Witold Wróblewski.
"Arystoteles?, przełożyła Magdalena Siury.
"Problem Absolutu w filozofii Arystotelesa?- rozprawa doktorska Wydawnictwa KUL 1992.
?Filozofia i myśl społeczna w latach 1700- 1830? ? biogramy i przypisy / redaktor naczelny Marian Skrzypek.
Ford Norman "Kiedy powstałem: problem początku jednostki ludzkiej w historii, filozofii, nauce.?
J. Woleński ?Skrupulatny empirysta PRAWO I ŻYCIE 1999?-czasopismo.
Stefan Cieżawski ?Człowiek średniowieczny?.
Neale Giovanni ? Historia filozofii starożytnej? KUL 1994.
John Langshaw Austin ?Mówienie i poznawanie: rozprawy i wkłady filozoficzne?.
Gogacz Mieczysław "Platonizm i arystotelizm?.
Guthrie "Filozofowie greccy od Talesa do Arystotelesa?.
Najwszechstronniejszy filozof i uczony specjalista logiki, metafizyki, etyk i estetyk, psycholog, zoolog i socjolog - za to wszystko możemy go cenić i podziwiać. Uważamy, że Arystoteles był, jest i będzie najwybitniejszym filozofem na świecie.
Bibliografia:
1). Arno Anzenbacher ,,Wprowadzenie do filozofii?, Kraków 1992;
2). Encyklopedia szkolna OXFORD 1991 tom I;
3). Historia Filozofii tom I Warszawa 1983;
4). Jonathan Bannes "Arystoteles?;
5). Kazimierz Leśniak "Arystoteles?;
6). Powtórka z lektury (antyk, średniowiecze), Aldona Szóstak, Kraków 2001;
7). Świat Wiedzy ? Historia Świata;
8). Władysław Tatarkiewicz "Droga do Filozofii? Warszawa 1971;
9). Władysław Tatarkiewicz "Układ pojęć w filozofii Arystotelesa?;
10). Władysław Tatarkiewicz "Dzieła wszystkie Arystotelesa? (str. 343 ? 344);
Wygenerowano: 2004-10-08
polski
darmowe wypracowania i ściągi - szkoła i studia