Transformacja ustrojowa, która miała początek w Polsce pod koniec lat osiemdziesiątych przyniosła ogrom zmian, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych, we wszystkich dziedzinach życia społecznego, politycznego i gospodarczego. Bezrobocie pojawiło się jako jej bardzo negatywny rezultat i stało się wielkim problemem społecznym. Ograniczyło zadowolenie ludzi z pozytywnych efektów zmian, takich jak demokracja, decentralizacja i przystąpienie do Unii Europejskiej. Z czasem okazało się jednym z ważniejszych, a być może nawet kluczowym kryterium podziału społecznego - na wygranych i przegranych transformacji. Rynek pracy jest związany z przebudową systemu gospodarczego w Polsce i odgrywa ważną rolę w jego stabilizacji. Proces tworzenia gospodarki rynkowej wywołuje istotne zmiany w obszarze zatrudnienia. Dominujący w gospodarce centralnie planowanej rynek pracobiorcy zmienia się w typowy dla gospodarki konkurencyjnej rynek pracodawcy. Zmiana charakteru rynku pracy objawia się niestety bezrobociem. Obecny poziom bezrobocia w Polsce jest postrzegany jako zbyt wygórowana cena przekształceń systemowych.
Zjawisko bezrobocia w krajach postkomunistycznych jest zupełnie nowe i nieznane, tak dla rządzących, jak i rządzonych. Kraje te nie są więc zupełnie przygotowane ani pod względem koncepcyjnym, ani organizacyjnym do rozwiązywania problemów, jakie bezrobocie niesie ze sobą. Gospodarka centralnie planowana, z którą mieliśmy do czynienia ponad 40 lat, jest z definicji gospodarką nierynkową; kategorie rynku, jakimi są popyt i podaż, były powodowane przez decyzje centralnego organu dyspozycyjnego i zawarte w planach gospodarczych. Funkcjonowanie gospodarki centralnie sterowanej sprowadzało się do centralnego ustalania zadań produkcyjnych przed¬siębiorstw, limitowania środków na wykonanie zadań, co w konsekwencji doprowadziło do wypaczenia mechanizmu kształtowania cen towarów i usług, nieracjonalnego zatrudnienia i bardzo niskiej wydajności pracy, ułomności pieniądza, monopolizacji produkcji. Negatywne cechy gospodarki centralnie sterowanej ujawniały się w jej nadmiernej energochłonności, materiałochłonności i pracochłonności, co powodowało bardzo niską efektywność gospodarowania, wyrażoną bardzo niskim poziomem dochodu narodowego . W gospodarce planowej (socjalistycznej) wolny rynek funkcjonował jedynie na peryferiach gospodarki państwa, poza formalną strukturą ekonomiczną państwa.
Rynek pracy to relacje między podażą pracy (tj. liczbą osób zdolnych do pracy i poszukujących jej przy danym wynagrodzeniu za pracę), a popytem na pracę (ilościowym i jakościowym zapotrzebowaniem na ludzką zdolność do pracy mierzonym liczbą miejsc pracy). Relacje te pozostają pod wpływem niezliczonych i zmieniających się czynników, a one są zależne z kolei od warun¬ków ekonomicznych. Podaż pracy zależy głównie od liczby ludności, wieku, płci i wykształcenia, długości czasu pracy oraz od przeciętnej intensywności pracy. Ponadto, na podaż zasobów pracy wpływają również czynniki ekonomiczne i psychosocjologiczne . Popyt na pracę uzależniony jest od koniunktury gospodarczej, przemian produkcyjno-usługowych, wielkości i struk¬tury naturalnych ubytków zasobów pracy, wydajności pracy, dyspozycyjności zatrudnionych, poziomu mechanizacji, automatyzacji i komputeryzacji. Pod wpływem popytu na pracę i podaży pracy kreuje się sytuacja na rynku pracy, oznaczająca stopień trudności w pozyskiwaniu pracowników przez pracodawców bądź w zdobyciu zatrudnienia przez poszukujących pracy. W pierwszym przypadku mówi się o rynku pracy pracowników, w drugim o rynku pracy pracodawcy. Brak równowagi na rynku pracy powoduje niedobór siły roboczej, bądź jej nadmiar - co owocuje bezrobociem. System rynku pracy w centralnie sterowanej gospodarce planowej tworzył ogromny popyt na siłę roboczą, powodując stały niedosyt podaży pracy, przy równoczesnym występowaniu na dużą skalę tzw. bezrobocia w miejscu pracy (ukrytego). Powodowało to marnotrawienie zasobów pracy, kreowało bardzo negatywną kulturę pracy, stąd np. wzięło się znane przysłowie: „Czy się stoi, czy się leży, tyle samo się należy”.
Zapoczątkowanie mechanizmu rynkowego w gospodarce Polski z początkiem roku 1990 w istotny sposób zmieniło sytuację na rynku pracy. Dominujący w gospodarce centralnie planowanej rynek pracobiorcy przekształca się w typowy dla gospodarki konkurencyjnej - rynek pracodawcy . Powstaje wolny rynek pracy, pracodawcy dążą do zatrudniania pracow¬ników w takiej skali, czasie, strukturze kwalifikacyjnej i wiekowej, jaka jest najlepsza z punktu widzenia interesów przedsiębiorstwa. Nastąpiła wówczas fala ogromnych zwolnień z dużych przedsiębiorstw państwowych. Oczywiście powstawały wówczas firmy prywatne, nie były one jednak w stanie stworzyć wystarczająco dużej liczby nowych miejsc pracy. Ponadto panowały łagodne kryteria przyznawania zasiłków dla bezrobotnych co sprzyjało ujawnianiu ukrytego bezrobocia, odziedziczonego po socjalizmie. Rząd próbował załagodzić ciężką sytuację na rynku pracy przez umożliwienie przechodzenia pracowników na wcześniejszą emeryturę. W latach 1994 – 1997 nastąpił czas poprawy koniunktury gospodarczej i zwiększenia zatrudnienia na rynku pracy. Wzrost zatrudnienia odbywał się jednak w tradycyjnych działach (transport, przemysł, budownictwo, rolnictwo) a nie w sektorze usług. Na zmniejszenie się rejestrowanego bezrobocia miało także wpływ wprowadzenie większych ograniczeń w nadawaniu statusu osoby bezrobotnej i znacznie większych utrudnień w uzyskiwaniu zasiłków dla bezrobotnych. Lata 1998 – 2002 to czas zwolnienia tempa wzrostu gospodarczego oraz okres zwiększenia bezrobocia. Wzrost PKB z lat 1998 – 2001 niestety nie przełożył się na wzrost miejsc pracy, wręcz przeciwnie, wzrostowi gospodarczemu towarzyszył spadek zatrudnienia. Wiązało się to z wprowadzeniem nowych technologii, które prowadziły do zmniejszania niż zwiększania liczby pracowników. Ponadto wraz z prywatyzacją następują racjonalizacja zatrudnienia i redukcje ilości pracowników w prywatyzowanych zakładach pracy.
Liczebność bezrobotnych i stopa bezrobocia w Polsce w latach 1990-2002.
rok Liczba bezrobotnych w tys. Stopa bezrobocia (koniec roku)
1990 1126,1 6,5
1991 2155,6 12,2
1992 2509,3 14,3
1993 2889,6 16,4
1994 2838,0 16,0
1995 2628,2 14,9
1996 2359,5 13,2
1997 1826,4 10,3
1998 1831,4 9,6
1999 2349,8 12,0
2000 2702,6 14,0
2001 3115,1 16,1
2002
(stan na koniec marca) 3259,9 18,1
Roczniki GUS oraz Bezrobocie rejestrowane i kwartał 2002 wyd. GUS, Warszawa 2002.
Bezrobotni posiadający prawo do zasiłku w % ogółu bezrobotnych
rok Odsetek posiadających prawo do zasiłku
1990 79,2
1991 79,0
1992 52,3
1993 48,3
1994 50,1
1995 58,9
1996 51,9
1997 24,7
1998 23,0
1999 23,6
2000 20,3
2001 20,0
2002 (stan koniec marca) 19,5
Roczniki Statystyczne GUS z odpowiednich lat Wyróżnia się następujące rodzaje bezrobocia: technologiczne, koniunkturalne, frykcyjne i strukturalne. Jednak w nowszej literaturze dokonuje się podziału na bezrobocie dobrowolne i przymusowe. Przyczyn pojawienia się bezrobocia dobrowolnego należy szukać po pierwsze w wysokich płacach realnych w stosun¬ku do poziomu równowagi. Przy danym poziomie płacy realnej pracownicy nie są skłonni podjąć pracy. Druga przyczyna leży w polityce socjalnej państwa (podwyż¬szone zasiłki dla bezrobotnych, opieka społeczna i inne pomoce). Fakt ten powoduje, że ludzie są bardziej wybredni przy podejmowaniu pracy. Bezrobocie zaś przymusowe to takie, gdy przy danym poziomie płacy real¬nej pracownicy nie są w stanie znaleźć pracy, mimo gotowości jej pod¬jęcia. Jeżeli chodzi natomiast o czas trwania bezrobocia to bezrobocie możemy podzielić na krótko i długookresowe (chroniczne).
Bezrobocie cykliczne (koniunkturalne) spowodowane jest przez okresowe spadki koniunktury gospodarczej. Bezrobocie frykcyjne (przejściowe) to stan czasowej dezaktywizacji zawodowej, wywołanej przejściowym niedostosowaniem podaży kadr i popytu na nie w określonym przekroju. Bez¬robocie frykcyjne nie jest spowodowane brakiem stanowisk pracy, występuje ono także w warunkach równowagi na rynkach pracy. Jest rezultatem działania czynników rynku pracy oraz wolności zmiany pracy i wyboru stanowiska pracy. Bezrobocie strukturalne to stan gdy pracownicy tracą pracę na skutek wprowadzania nowych technologii i zmian w strukturze gospodarki. Siła robocza jest wówczas nieprzystosowana do zaistniałych zmian pod względem własnych kwalifikacji zawodowych. Bezrobocie strukturalne może być również wywołane przez warunki geograficzne, przemiany demograficzne w zasobach pracy i zmiany popytu konsumpcyjnego . Zawsze istnieje jakieś bezrobocie, nie da się go całkowicie wyeliminować, nigdy nie będzie sytuacji kiedy bezrobocie wyniesie zero, zawsze znajdą się ludzie którzy z różnych przyczyn pozostaną bez zatrudnienia.
Bezrobocie prowadzi do raptownego spadku dochodów rodzin i wszystkich negatywnych skutków wynikających z tego stanu rzeczy. Szczególnie trudna jest sytuacja rodzin niepełnych, matek samotnie wychowujących dzieci. Większość z nich żyje w stanie skrajnego ubóstwa i w uczuciu całkowitej beznadziejności. Wielkim problemem jest również bezrobocie wśród młodzieży. Bezrobocie młodych wywołuje bardzo groźne skutki społeczne i przeważnie trwałe zmiany w psychice młodych. Sprzyja frustracji, kreuje obojętność, hamuje rozwój osobowości, obniża aspiracje edukacyjne, wywołuje lęk o przyszłość. Przymusowa bezczynność zawodowa i nie uregulowany tryb życia wy¬zwalają w młodzieży zachowania dewiacyjne, które znajdują ujście w alkoholizmie, narkomanii, prostytucji i przestępstwach kryminalnych. Do kosztów związanych z bezrobociem należy również doliczyć zmniejszenie się przychodów budżetowych państwa. Bezrobotny który nie otrzymuje wynagrodzenia, nie płaci też podatku dochodowego, zmniejszają się wpłaty na fundusz ubezpieczeń społecznych, jak również wpływy z tytułu pośrednich podatków zawartych w cenie różnych towarów i usług, które bezrobotni płaciliby od wyższych dochodów mając zatrudnienie. Duże koszty finansowe, jakie ponoszą rządy państw w związku z bez¬robociem, powodują oczywiście wzrost ich deficytów budżetowych. Wśród skutków ekonomicznych związanych z bezrobociem nie sposób pominąć również strat związanych z emigracją ludzi, zwłaszcza młodych wykształconych kadr, nie mogących znaleźć zatrudnienia w kraju. Straty te trudno jednak określić, a tym bardziej jednoznacznie ocenić, jeśli uwzględnimy, że emigracja jest jedną z metod przeciwdziałania bezrobocia sprzyja przecież napływowi kapitału do kraju, zdobywaniu wielu nowych doświadczeń, nauki języka. Bardziej zaradna młodzież szuka ratunku w emigracji, która oznacza czasową lub stałą utratę wykształconych ludzi, jednego z bardziej cennego kapitału dla kraju. Aktualna sytuacja polityczna, chaos jaki opanował nasz kraj nie rokuje naprawy tej sytuacji. Jakiś czas temu premier Marcinkiewicz uradował się bardzo z tego, że Hiszpania zdecydowała się otworzyć swój rynek zatrudnienia dla polskich pracowników. Czy naprawdę jest z czego się cieszyć? Z tego, że inni rozwiążą za nas problem bezrobocia, a Polskę opuszczą kolejne dziesiątki tysięcy młodzieży z największym potencjałem produkcyjnym i najlepiej wykształconych?
Wiadomo, że społeczeństwa Europy, w tym Polski, starzeją się. Od jakiegoś czasu mamy ujemny przyrost naturalny. Taka masowa migracja tylko potęguje problemy związane z nową strategią prokreacyjną dominującą w naszym kraju tzn. młode pary decydują się na mniejszą ilość potomstwa, a średnia pierwszego porodu u polskich kobiet przesuwa się coraz bardziej do 30 lat. Nasilenie się tych zjawisk może doprowadzić do podobnej sytuacji jak w Bułgarii, której nie na żarty przewiduje się, że za jakieś 50 lat po prostu się wyludni.
Poniższy wykres przedstawia zmiany przyrostu naturalnego Polski w latach 1950-2004:
Źródło: http://www.stat.gov.pl/dane_spol-gosp/ludnosc/index.html
W celu przeciwdziałania i ograniczania bezrobocia oraz zmniejszenia jego skutków najwięcej do zdziałania mają wojewódzkie i rejonowe biura pracy. Wojewódzkie biuro pracy jest jednostką wytyczającą kierunki działań rejonowym biurom pracy, zajmuje się badaniami lokalnego rynku pracy, współpracuje z licznymi instytucjami naukowo-badawczymi, szkoleniowymi itp. Zatem poziom wojewódzki ma być instytucją planującą, koncepcyjną, badawczą i koordynującą, poziom podstawowy jednostką wykonującą. Rejonowe biura pracy powołane są do prowadzenia działalności, obejmującej nie tylko rejestrację i obsługę interesantów, ale i pośrednictwo pracy, poradnictwo zawodowe, organizowanie przyuczenia do pracy i przekwalifikowywanie bezrobotnych, inicjowanie i fi¬nansowanie tworzenia dodatkowych miejsc pracy oraz prac interwencyj¬nych, oraz udzielanie bezrobotnym pożyczek na podjęcie działalności gospodarczej, a zakładom pracy — pożyczek na organizowanie dodatkowych miejsc pracy. Duża pomoc dociera do nas również z Unii Europejskiej, trafia do osób które chcą zdobyć nowy zawód czy podnieść swoje kwalifikacje, by był bardziej konkurencyjnymi na rynku pracy. Pieniądze unijne przeznaczone na rozwijanie zasobów ludzkich przekazywane są na przeróżne szkolenia i doradztwo zawodowe, część z nich trafia też do uczniów i studentów w postaci stypendiów oraz do osób rozpoczynających działalność gospodarczą w formie różnego rodzaju dotacji. Pomoc udzielna jest też osobom, które chcą zrezygnować z rolnictwa bądź rybołówstwa, i pracownikom restrukturyzowanych zakładów zagrożonym utratą pracy.
Jedynie faktyczne ożywienie gospodarki może utrzymać bezrobocie w bezpiecznych rozmiarach i wpłynąć na jego zmniejszenie, gdyż oddziałuje na jego przyczyny. Wszystko inne (włącznie z zasiłkami), pożyczkami, robotami publicznymi, reorganizacją, komputeryzacją biur pracy jest dość ważne, ale jedynie łagodzi skutki, i to w niewielkiej skali. Szczególną uwagę trzeba skierować na najdłużej bezrobotnych oraz mło¬dzież. Bezrobotna młodzież to zjawisko które bardzo negatywnie wpłynie na gospodarkę już w niedalekiej przyszłości. Należy uczynić jak najwięcej, aby zminimalizować bezrobocie młodych ludzi, by kiedy opuszczają szkołę mieli szansę znalezienia pracy zgodnej ze zdobytymi kwalifikacjami. Jest niedopuszczalne ze względów społecznych, moral¬nych i politycznych, aby absolwenci szkół, uczelni z góry byli skazani na bezczynność zawodową. Niestety obecna sytuacja polityczna w kraju, szerzący się populizm nie nastraja optymistycznie co do przyszłości rynku pracy w Polsce.
BIBLIOGRAFIA
• Z. Dach, Bezrobocie w okresie przemian systemowych gospodarki polskiej, wydaw. Ossolineum, W-wa 1993r
• L. Kozioł, Podaż zasobów pracy, AE, Kraków 1992r
• Główny Urząd Statystyczny - www.stat.gov.pl
• Wiki - Wikipedia, wolna encyklopedia - pl.wikipedia.org
Wygenerowano: 2006-10-17
ekonomiczne
darmowe wypracowania i ściągi - szkoła i studia