HARAKTERYSTYKA WYŻYNY LUBELSKIEJ:
Ogólnie:
Wyżyna Lubelska znajduje się w województwie Lubelskim, którego stolicą jest Lublin. Znajduje się ona we wschodnio-południowej części Polski. Przez Wyżynę Lubelską przepływają rzeki: Wisła, Bystrzyca i Wieprz. Wyżyna Lubelska graniczy z: na północy z Niziną Południowo-Podlaską, Polesiem Lubelskim i Polesiem Wołyńskim; na wschodzie z Wyżyną Wołyńską; na południu z Roztoczem i Kotliną Sandomierską; a na zachodzie z Wyżyną Małopolską i Niziną Mazowiecką. Największe miasta na Wyżynie Lubelskiej to Lublin i Zamość.
Położenie:
Wyżyna Lubelska stanowi główny trzon Lubelszczyzny. Od północy, południa i wschodu ograniczona jest wyraźnymi krawędziami, zaś granicę zachodnią stanowi dolina Wisły. Za północną granicę przyjęto zasięg zwartej pokrywy lessowej, która tworzy miejscami 20-30 metrową krawędź. Przebiega ona na linii Puławy-Garbów-Łęczna, a dalej skręca na południe wzdłuż doliny Wieprza, tworząc w okolicy Doruhuczy charakterystyczna ,,zatokę,,. Następnie kieruje się na południe od Rejowca w stronę miejscowości Kumów i dalej na południowy-wschód do miejscowości Raciborowice. Granica południowa jest wyraźna, gdyż stanowi ją skłon Roztocza. Granica zachodnia, wyznaczona przełomową doliną Wisły środkowej między Zawichostem a Puławami, rozdziela pas wyżynny na Wyżynę Lubelską i Małopolską.
Ukształtowanie terenu:
Spośród wielu elementów środowiska geograficznego budowa geologiczna i rzeźba zmieniają się stosunkowo wolno, w wyniku współdziałania złożonych sił i procesów geologicznych, których źródła znajdują się zarówno we wnętrzu Ziemi, jak i na jej powierzchni.
Podstawowe rysy budowy geologicznej obszaru lubelskiego zaczęły się kształtować już w najstarszych okresach geologicznych. Podłoże krystaliczne, występujące na dużych głębokościach, przykryte jest grubą warstwą skał osadowych. W środkowej części regionu lubelskiego występuje wielkie zaklęśnięcie krystalicznego podłoża, określane przez geologów jako niecka brzeżna albo rów mazowiecko-lubelski. Grubość osadów w osi rowu dochodzi nawet do 2000m. Na obszarze rowu lubelskiego nowe, rozległe (około 4730 km2) złoże węgla kamiennego – Lubelskie Zagłębie Węglowe. Najlepsze warunki do wydobycia węgla znajdują się w centralnej części zagłębia, gdzie wydzielono 11 pól górniczych. Przeważają węgle energetyczne oraz gazowo-koksowe gatunki. Wydobycie pokładów węgla, znajdujących się na głębokości poniżej 960m prowadzi kopalnia “Bogdanka” koło Łęcznej uruchomiona w 1982r.
W starszych skałach rowu mazowiecko-lubelskiego występują też niewielkie złoża gazu ziemnego i ropy naftowej.
Po karbonie, przez okres około 100 mln lat, aż do jury, cały obszar Lubelszczyzny był lądem i podlegał procesom niszczenia. W okresie jurajskim, a także w następnym okresie – kredowym rozprzestrzeniły się morza, które pozostawiły dość różnorodne osady w postaci wapieni, margli, opok i kredy piszącej. Niektóre z tych skał wydobywano w kamieniołomach położonych wzdłuż Wisły – Kazimierzu Dolnym.
Niewielkie i krótkotrwałe zalewy morskie były jeszcze w trzeciorzędzie. Zostawiły one znaczne ilości piasków, piaskowców i wapieni. Fragmenty tych osadów zachowały się na Wyżynie Lubelskiej.
Wśród osadów czwartorzędowych zwracają uwagę swym szerokim rozprzestrzenieniem lessy. Powstały one w czasie ostatniego okresu chłodnego, u schyłku czwartorzędu. Pokłady lessów często sięgają grubości ponad 20 m.
Duża wrażliwość lessu na działanie wody i podatność na sufozję jest niekorzystną cechą geotechniczną i stanowi poważne zagrożenie dla budownictwa. Świadczą o tym częste szkody budowlane w ulokowanych na lessach dzielnicach miast o starej zabudowie np. w Lublinie.
Lessy są wykorzystywane jako surowiec w przemyśle ceramicznym. Nadają się jednak tylko do produkcji cegły pełnej najniższych klas. Eksploatowane złoża znajdują się w okolicach Bychawy.
Obszar Wyżyny Lubelskiej jest dość silnie zróżnicowany pod względem wysokości. Łagodne garby i wierzchowiny wznoszą się od 180 do 300 m n.p.m. Punkt najwyższy – 313 m n.p.m. – znajduje się w pobliżu wsi Dębowie więc na północ od Zamościa. Wysokości bezwzględne obniżają się wyraźnie ku północy i zachodowi.
Zróżnicowanie sieci wodnej:
Wyżynę Lubelską cechuje ubóstwo wód powierzchniowych co przejawia się najniższą w Polsce gęstością sieci wodnej. Rzeki są krótkie i prowadzą małe ilości wody. Zasilane są w dużej mierze z zasobów wód podziemnych, często bezpośrednio przez wydajne źródła. Ogółem na Roztoczu i Wyżynie Lubelskiej
Zarejestrowano ponad tysiąc źródeł o silnie zróżnicowanych wypływach, przekraczających nawet 200 dm3/sek. Są one zlokalizowane głównie w dolinach.
· WISŁA – ogranicza Lubelszczyznę na zachodzie Małopolskim Przełomem Wisły.
· WIEPRZ – na odcinku Wyżyny Lubelskiej dolina Wieprza jest niejednorodna morfologicznie i składa się z szeregu kotlinowych obniżeń (część Padołu Zamojskiego), połączonych odcinkami o charakterze przełomowym. Przełom łęczyński zamyka wyżynną część doliny Wieprza i uchodzi za najbardziej malowniczy.
· BYSTRA – (33,4 km) płynie w wąskiej i głęboko wciętej dolinie lessowego Płaskowyżu Nałęczowskiego. Bliskość podstawy erozyjnej Wisły sprawia, że rzeka erodując wcina się głęboko w węglanowe skały podłoża.
Lasy:
Negatywne oddziaływanie przemysłu na lasy zaznacza się wokół największych ośrodków przemysłowych: Zakładów Azotowych “Puławy”, Fabryki Samochodów w Lublinie, elektrociepłowni “Lublin-Wrotków”. Zakłady Azotowe w Puławach to największy w Polsce producent nawozów azotowych, które podnoszą urodzajność gleb i zwiększają plony. Jednak pyły i gazy przemysłowe spowodowały w lasach otaczających Zakłady szkody o rozmiarze katastrofy ekologicznej.
Parki krajobrazowe na Wyżynie Lubelskiej:
- Kazimierski Park Krajobrazowy
- Kozłowiecki Park Krajobrazowy
- Nadwieprzański Park Krajobrazowy
- Wrzelowiecki Park Krajobrazowy
- Krzczonowski Park Krajobrazowy
Klimat:
Średnia roczna wartość temperatury powietrza zamyka się w granicach 7 do 7,5o C. Najcieplejszy jest lipiec i sierpień, a średnia temperatura powietrza osiąga wartości 17,7 do 18,5o C, a najzimniejszwo jest luty. Zima zaczyna się najwcześniej, bo już w listopadzie. Najkrótsza zima jest na Płaskowyżu Nałęczowskim.
Rolnictwo:
Pod względem termicznym Wyżyna Lubelska ma korzystniejsze warunki dla rolnictwa niż Polska północno-wschodnia, ale gorsze niż Polska południowo-zachodnia.
Wyżynę Lubelską pokrywa pas najurodzajniejszych gleb typu czarnoziemów, brunatnych, płowych i rędzin, zaliczanych do gleb bardzo dobrych.
W obszarze najlepszych gleb, który cechuje najrzadsza w Polsce sieć wodna, największe wylesienie oraz mały odsetek łąk – dominują pola uprawne.
Wyżyna Lubelska ma znaczący udział w uprawach wszystkich zbóż, ale najważniejsza jest pszenica. Najkorzystniejsza jest sytuacja w Lublinie. Zlokalizowano tu największe na Lubelszczyźnie zakłady młynarskie, które dokonują przemiału zboża na mąkę, produkują kaszę, płatki zbożowe i makarony.
Wybitną uprawą Wyżyny Lubelskiej o charakterze używki jest chmiel. W Jastkowie koło Lublina znajduje się Zakład Doświadczalny Hodowli i Uprawy Chmielu.
W Lublinie nowoczesne Zakłady Zielarskie “Herbapol” produkują różnorodne herbatki ziołowe i owocowe w tym znaną herbatkę “Lubelską” oraz rozmaite leki ziołowe i kosmetyki.
W Lublinie warzywa zajmują około 18 % zasiewów. Jest to więcej, niż w najlepszym pod tym względem województwie warszawskim (rośliną preferowaną jest kalafior). Na terenie Zamościa prowadzi się intensywną uprawę warzyw w gospodarstwach pomocniczych szkoły rolniczej i filii lubelskiej Akademii Rolniczej.
Lokalny rynek owoców zasilany jest z rozległych sadów Leonowa położonego na północ od Lublina, z okolic Łęcznej oraz z sadów Płaskowyżu Nałęczowskiego np. truskawki, sady jabłoniowe i wiśniowe.
Podsumowanie:
Rzeźba Wyżyny wykazuje silny związek ze starszymi elementami podłoża. Skały twardsze – opoki i wapienie – budują wyniosłości i wierzchowiny. Obszary zbudowane z mało odpornych na wietrzenie skał, jak margle i kreda pisząca, są zwykle obniżeniami. Młodszym elementem rzeźby jest sieć głębokich dolin rzecznych. Właśnie ta rozmaitość form rzeźby oraz różnorodność budowy geologicznej pozwala wyróżnić w obrębie Wyżyny Lubelskiej 9 mniejszych jednostek, określanych jako mezoregiony, czyli rejony pośrednie, mniejsze od regionów najwyższego rzędu (makroregionów), a większe od mikroregionów.
MEZOREGIONY WYŻYNY LUBELSKIEJ:
1. Małopolski Przełom Wisły
2. Płaskowyż Nałęczowski
3. Równina Bełżycka
4. Kotlina Chodelska
5. Wzniesienia Urzędowskie
6. Płaskowyż Świdnicki
7. Wyniosłość Giełczewska
8. Działy Grabowieckie
9. Padół Zamojski
1. MAŁOPOLSKI PRZEŁOM WISŁY
Wisła pomiędzy Zawichostem a Puławami pokonuje odcinek 80 km, ze średnim spadkiem 0,23%o . Szerokość doliny waha się od 1 do 10 km. Dolina przełomowa jest formą stosunkowo starą, gdyż zaczęła się kształtować już pod koniec trzeciorzędu. Wisła przecina ukośnie lub prostopadle różnowiekowe warstwy skalne; najpierw jurajskie, a dalej w kierunku północnym coraz to młodsze – kredowe i trzeciorzędowe. Najpiękniejszy krajobrazowo jest odcinek między Janowcem a Puławami, gdzie dolina zwęża się wyraźnie, a różnice wysokości między dnem a wierzchowiną dochodzą do 90m. Urwiste, wapienne zbocza porośnięte są roślinnością suchoroślową. Miejscami prześwitują białe, strome ściany nieczynnych już kamieniołomów. Współczesne dno doliny tworzą terasy powodziowe i zalewowe.
2.PŁASKOWYŻ NAŁĘCZOWSKI
Rozciąga się między Wisłą a Bystrzycą, tworzy szeroki, wyrównany poziom wierzchowiny, wzniesiony od 200 do 220m. n.p.m. Na wierzchowinie leży gruba warstwa lessu, która w zachodniej części , w okolicach Kazimierza Dolnego, osiąga maksymalnie 30m miąższości. Pod lessem występują utwory polodowcowe, a głębiej skały węglanowe trzeciorzędu i kredy. Zachodnia część Płaskowyżu, silne rozcięta przez głęboką i malowniczą dolinę Bystrej, wyróżnia się najwyższą w Europie gęstością wąwozów lessowych. Istnieją tu również duże różnice wysokości względnych. Część wschodnia, odwadniana przez rzeki Ciemięgę i Czechówkę, jest niższa i słabiej urzeźbiona.
3.RÓWNINA BEŁŻYCKA
Przylega od południa do Płaskowyżu Nałęczowskiego i przechodzi łagodnie nachylonym stokiem w Kotlinę Chodelską. Jest to rozległy, równinny i monotonny płaskowyż, zbudowany ze skał węglanowych wieku kredowego, przykrytych cienką powłoką utworów czwartorzędowych, silnie zwietrzałych. Jedynym urozmaiceniem rzeźby są niewielkie piaszczyste wydmy, usypane przez wiatr. W zachodniej części płaskowyżu, między miejscowościami Rogów i Podgórz, wąski płat lessu nadbudowuje krawędź Równiny, która łączy się tam z urwistym brzegiem doliny Wisły.
4.KOTLINA CHODELSKA
Tworzy charakterystyczne trójkątne obniżenie, wciskające się w obręb wyżyny. Powstało ono w wyniku erozji w mało odpornych na wietrzenie marglach i kredzie piszącej. W południowo-wschodniej części regionu, w okolicy Radlina i Kępy, rozwinęły się w tych skałach liczne powierzchniowe formy krasowe.
5.WZNIESIENIA URZĘDOWSKIE
Masywny i rozległy obszar wyżynny obejmujący południowo-zachodnią część Wyżyny Lubelskiej. Budują je górnokredowe twarde opoki, zawierające krzemienie. Przykryte są cienką warstwą osadów czwartorzędowych, w tym i utworami lessowymi. Wysokości bezwzględne wahają się od 200 do 270 m. n.p.m. W południowej części regionu, a zarazem i całej Wyżyny, występują liczne krawędzie morfologiczne, które powstały dzięki współdziałaniu młodych procesów tektonicznych.
6.PŁASKOWYŻ ŚWIDNICKI
Ma silnie wyrównaną powierzchnię, znajduje się w widłach Wieprza i Bystrzycy. Na płytko zalegających marglach rozpościera się cienka pokrywa utworów czwartorzędowych. Skały czwartorzędowe o miąższości do 50 m zachowały się jedynie w kopalnej dolinie Bystrzycy. Najciekawszym fragmentem krajobrazowym regionu jest malowniczy przełom Wieprza między Łęczną a Kijanami.
7.WYNIOSŁOŚĆ GIEŁCZEWSKA
Centralna, najbardziej zwarta część Wyżyny. Od zachodu i wschodu ograniczają ją doliny Bystrzycy i Wieprza, a od południa obniżenie Padołu Zamojskiego. W rzeźbie rysują się powierzchnie zrównań wierzchowinowych. Na dziale wodnym Bystrzycy i Wieprza, między Bychawą a Piotrkowem, zachowały się ostańcowe wzgórza z fragmentami utworów trzeciorzędowych. Najważniejsze z nich to Boży Dar (306,7 m. n.p.m.), uwieńczone jest masztem stacji radiowo-telewizyjnej.
8.DZIAŁY GRABOWIECKIE
Najwyżej wyniesiona część Wyżyny Lubelskiej. Kulminacja 313 m. n.p.m. stwierdzona została na wzniesieniu położonym między wsiami Dębowiec i Udrycze na północ od Zamościa. Budowa geologiczna tego regionu nie jest jeszcze dobrze poznana. Wiadomo, że pod kilkunastometrową warstwą lessu występują skały węglanowe górnej kredy.
Wyróżniająca cechą rzeźby tego obszaru jest silne rozcięcie siecią wąwozów i suchych dolin. Szerokie i podmokłe, podłużne doliny Siennicy, Wojsławki i Wolicy – dopływów Wieprza, rozczłonkowują wysoczyznę na szereg równoległych do siebie garbów, zwanych działami. Właśnie ta naprzemianległość równoległych dolin i garbów jest przewodnią cechą krajobrazu, zaakcentowaną w nazwie regionu.
9.PADÓŁ ZAMOJSKI
Równoleżnikowa, największa forma wklęsłą Wyżyny Lubelskiej. Ma ona przedłużenie na wschodzie w postaci Kotliny Hrubieszowskiej. Region ten rysuje się wyraźnie w krajobrazie, gdyż rozdziela najwyżej wzniesione obszary Lubelszczyzny, a mianowicie – Roztocze, Działy Grabowieckie i Wyniosłość Giełczewską. Dno Padołu nie przekracza wysokości 205-210 m. n.p.m.
Padół Zamojski odwadniany jest przez dopływy Wieprza – w części zachodniej przez rzekę Por, a we wschodniej części przez Łabuńkę
URBANIZACJA
Najstarszym miastem Wyżyny Lubelskiej jest Lublin i Kazimierz Dolny, wywodzące się jeszcze z średniowiecza. W wieku XVI podczas okresu ogólnego ożywienia gospodarczego założono Zamość. Najbardziej dynamicznie rozwijającym się miastem jest Łęczna. Przyspieszenie rozwoju nastąpiło po budowie w pobliżu kopalni węgla kamiennego “Bogdanka”.
· LUBLIN – największe miasto na wschód od Wisły i na Wyżynie Lubelskiej. W Lublinie dominującą rolę odgrywa – przemysł spożywczy oraz przemysł środków transportu np. fabryka samochodów. Z branż przemysłu spożywczego wyróżniają się Zakłady Chmielarskie. Również dużym zakładem przemysłowym są Zakłady Metalurgiczne “Lublin”, oraz jedyna w Polsce Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego – jedyny w Polsce producent śmigłowców. W Lublinie są aż dwa uniwersytety : Katolicki Uniwersytet Lubelski i Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej oraz trzy wyższe uczelnie państwowe: Akademia Medyczna, Akademia Rolnicza, Politechnika Lubelska.
· ZAMOŚĆ – leży w Padole Zamojskim na wysokości ok. 210 m n.p.m. u zbiegu rzek Łabuńki i Topornicy, w prawym skrzydle dorzecza Wieprza. W mieście zlokalizowanych jest około 20 większych zakładów przemysłowych. Do największych należą: Zamojskie Fabryki Mebli, Zakłady Mięsne, Zakłady Przemysłu Odzieżowego “Delia”, Fabryka Elementów Budowlanych “Metalplast”, Wytwórnia Pasz Treściwych “Bacutil”. W Zamościu jest jedyny na Lubelszczyznie ogród zoologiczny.
Wygenerowano: 2006-11-24
geografia
darmowe wypracowania i ściągi - szkoła i studia