Terytorium Polski znajduje się na styku trzech wielkich struktur tektonicznych Europy, czyli podstawowych jednostek geologicznych (prowincji geologicznych) tego kontynentu. Są to: 1)prekambryjska platforma wschodnioeuropejska obejmująca ponad połowę powierzchni naszego kontynentu;
2)poza alpejska platforma paleozoiczna, czyli obszar paleozoicznych pasm fałdowych - kaledońskich i hercyńskich Europy Środkowej i Zachodniej, tworzących rozległe masywy, baseny oraz śródgórskie i przedgórskie zapadliska i niecki;
3)obszar alpejskich pasm fałdowych, ciągnących się przez południową Europę od półwyspu Iberyjskiego po Kałkaz.
Przez Polskę przebiega z NW na SE jedna z najważniejszych na kontynencie europejskim stref tektonicznych, zwana strefą Teisseyra'a-Tornquista, oddzielającą dwie wielkie prowincje tektoniczne- prekambryjską platformę wschodnioeuropejską i platformę paleozoiczną.
Ogromny wpływ na obszar współczesnej budowy geologicznej znacznej części Europy, w tym i Polski, wywarło zlodowacenie plejstoceńskie. Utwory polodowcowe tworzą zmiennej grubości pokrywę osadową maskującą starsze struktury geologiczne, a utworzone przez nie formy nadają krajobrazowi swoiste piętno rzeĽby polodowcowej. Położenie, zasięg i przebieg granic głównych struktur geologicznych Europy można prześledzić na mapie tektonicznej Europy. Łatwo zauważyć na niej szczególne położenie Polski na tle struktury kontynentu- jej terytorium obejmuje brzeżne części wszystkich wielkich jednosteg geologicznych Europy. Wielkie struktury geologiczne Europy, podobnie jak inne główne struktury geologiczne Ziemi, tworzyły się i rozwijały w wyniku ruchu płyt litosfery w różnych okresach dziejów geologicznych, od prekambru aż po holocen. W budowie tych jednostek jest zapisana historia procesów geologicznych, którym podlegały- ruchów górotwórczych, zjawisk plutonicznych i wulkanicznych, wzmożonej sedymentacji i ożywionej erozji.
Dzieje geologiczne Wyżyny rozpoczęły się około 140 mln lat temu, jednak główny zrąb skalistego masywu tejże Wyżyny powstał w okresie jurajskim, który rozpoczął się 180 mln. lat temu.
Teren dzisiejszej Wyżyny zalany był wtedy ciepłym morzem, w którym żyły najróżniejsze organizmy, zarówno roślinne jak i zwierzęce, ich szkielety i muszle zbudowane były z węglanu wapnia. Muszle i szkielety obumarłych organizmów opadły na dno morza i tam przez wiele milionów lat, wraz z materiałem przynoszonym przez rzeki tworzyły grube warstwy osadów wapiennych. Wtedy to, w jurze środkowej (brunatnej) morze osadziło pokłady iłów rudonośnych (sfero syderyty). Dzięki tym pokładom zapoczątkowany został rozwój przemysłu metalurgicznego, gdyż pokłady te wychodzą obecnie na powierzchnię przy zachodniej krawędzi Wyżyny. Morze górno jurajskie osadziło kilka odmian wapieni: skalisty, płytowy i grubo ławicowy. Złoża wapieni skalistych sięgały grubości do 120m. Wapień ten tworzy charakterystyczne samotne skały tzw. ostańce czyli pozostałości działalności erozyjnej na wierzchowinach i skałki - w dolinach potoków. Złoża wapieni skalistych zawierają skamieliny dawnych organizmów morskich. Na całej Wyżynie skamieniałości zdarzają się bardzo licznie, najczęściej w kamieniołomach, w odsłonięciach erozyjnych i skalistych korytach potoków.
W utworach triasu można napotkać na skamieliny małżów oraz ceratyty należące do głowonogów z grupy amonitów - te jednak masowo pojawiły się dopiero w jurze. Posiadały one muszlę wapienną, spiralnie zwiniętą, przy czym w zdecydowanej większości gatunków wszystkie zwoje leżały w jednej płaszczyĽnie. Skamieliny amonitów występują w różnej wielkości, mogą mieć kilka lub kilkadziesiąt centymetrów średnicy. W utworach z okresu jurajskiego można znaleĽć także skamieliny jeżowców, małżów, ślimaków i gąbek. Jeśli chodzi o gąbki, to miały one dość duże znaczenie, gdyż prawdopodobnie tworzyły one rozległe rafy podwodne, dające potem bardzo odporne na wietrzenie skały wapienne.
W pochodzących z okresu kredy glinkach charakterystyczne są skamieliny jeżowców, małżów rodzaju Inoceramus i spotykanych także w osadach jurajskich belemitów.
Około 100 mln lat temu morze górnojurajskie było coraz płytsze, co spowodowało, że płyta Wyżyny zaczęła się wyłaniać. Wtedy też zapoczątkowały się pierwsze procesy krasowe i erozyjne formujące rzeĽbę terenu.
W starszych okresach trzeciorzędu, który rozpoczął się ok. 70 mln lat temu, Wyżyna została wydĽwignięta i podległa oddziaływaniu wietrzenia chemicznego i denudacji. Ominęło to jedynie partie zbudowane z bardziej odpornych wapieni skalistych tzw. twardzieli, które zachowały się w formie ostańców. Są one dowodem na to, że pierwotny poziom wierzchowiny był o 20-30 m wyższy od obecnego, który stanowi tzw. powierzchnię zrównania. W trzeciorzędzie, nasuwające się od południa masy fliszu karpackiego spowodowały popękanie sztywnej masy wapieni. Część z nich została wydĽwignięta, inne zaś zapadły się, tworząc charakterystyczne zapadliska, obniżenia i rowy tektoniczne.
Środkowa część obszaru została wydĽwignięta w formie wyraĽnego wału. Pod koniec ruchów górotwórczych część interesującego nas terenu pokryło morze mioceńskie, które zalało doliny jurajskie, pozostawiając po sobie przeważnie tzw. iły mioceńskie, które do dziś zaścielają grubą warstwą dna zapadlisk.
Po wycofaniu się morza mioceńskiego ponownie nastąpiło silne ożywienie procesów erozji i denudacji wskutek dalszego wydĽwignięcia się obszaru Polski południowej i w ostatniej epoce trzeciorzędu - górnym pliocenie. W czasie, gdy rozpoczęła się epoka lodowa czyli plejstocen, a działo się to ok. 0,5 mln lat temu, rzeĽba Wyżyny była bardzo podobna do obecnej. Lądolód skandynawski kilkakrotnie usuwał się i wracał na terytorium dzisiejszej Polski. Tylko dwa wcześniejsze zlodowacenia - środkowopolskie i krakowskie - sięgnęły na teren Wyżyny, pozostawiając odsłonięte jej wyższe partie. Topniejący lodowiec pozostawił ogromną ilość piasku, który wypełnił doliny i obniżenia. W namuliskach można znaleĽć kości zwierząt dyluwialnych oraz ślady paleolitycznych kultur ludzkich. Okres paleolitu nastał wtedy, gdy północne wiatry osuszały osady lądolodu skandynawskiego, wywiewały z nich pył i osadzały go jako glinkę lessową.
W okresie zlodowaceń panował tu klimat polarny, żyły m.in. renifery, teren pokrywała tundra i tajga. W okresach między zlodowaceniami klimat ocieplał się i osuszał, co spowodowało, że pojawiły się lasy liściaste i roślinność stepowa warstwa gleby zaczęła wytwarzać się w cieplejszych i wilgotniejszych okresach holocenu, pod wpływem bujnej roślinności.
Budowa geologiczna Polski na tle budowy geologicznej Europy
Północno-wschodnią Polskę i niemal całą północną (bez Gór Skandynawskich) oraz wschodnią Europę, aż po Ural i Kaukaz zajmuje prekambryjska platforma wschodnioeuropejska. Jej południowo-zachodnia granica od Półwyspu Jutlandzkiego biegnie ukośnie przez terytorium Polski (strefa T-T) ku SE i dalej, aż do wybrzeża Morza Czarnego oddzielając tę jednostkę od zachodnio i południowoeuropejskich młodszych struktur wieku paleozoicznego, mezozoicznego i kenozoicznego.
W budowie platformy wschodnioeuropejskiej zaznacza się wyraĽna dwudzielność. Jej dolne piętro tworzą prekambryjskie skały krystaliczne, zaś górne- pokrywa platformowa, utworzona z niemal poziomo zalegających skał osadowych, powstałych w długim okresie jaki upłynął od schyłku prekambru po czwartorzęd. Krystaliczny fundament platformy odsłania się z pod pokrywy skał osadowych w dwóch obszarach: jednym z nich jest tarcza bałtycka zwana fennoskandynawską, zajmująca większą część Półwyspu Skandynawskiego; drugim tarcza ukraińska- ciągnąca się od okolic Wołynia po Morze Azowskie.
Na obszarze Polski sfałdowane i zmetamorfizowane skały prekambryjskie platformy pokryte są zmiennej grubości pokrywą skał osadowych. Platforma ma więc charakter płyty. Powierzchnia krystalicznego trzonu platformy znajduje się na różnych głębokościach. Najpłycej skały krystaliczne znajdują się w obrębie form nazywanych wyniesieniami. Łatwo jest je zlokalizować na mapie tektonicznej Polski, chociaż nie zaznaczają się one we współczesnej rzeĽbie terenu. Są to wyniesienia: Łeby, mazursko-suwalskie i Sławatycz. Między wyniesieniami krystaliczne podłoże platformy tworzy formy nazywane obniżeniami i znajduje się na głębokości nawet kilku kilometrów. W polskiej częsci platformy wyróżnia się obniżenie perybałtyckie, podlaskie i nadbużańskie.
Platforma wschodnioeuropejska (prekambryjska)
Platforma wschodnioeuropejska zajmuje północno - zachodnią część Europy. Jej zachodnia granica przebiega od Półwyspu Jutlandzkiego przez Polskę ku południowemu wschodowi aż do wybrzeży Morza Czarnego.
W budowie wewnętrznej platformy można wyróżnić 2 części:
dolną - fundament krystaliczny - zbudowaną ze skał prekambryjskich
górną - pokrywę platformową - utworzoną ze skał młodszych pochodzenia osadowego
Polskie jednostki platformy:
Na obszarze Polski platforma składa się z obu wyróżnionych wyżej części. Wyróżnia się w jej obrębie kilka mniejszych jednostek tektonicznych. Są nimi:
wyniesienia (Łeby, mazursko-suwalskie, Sławatycz) - charakteryzują się stosunkowo płytkim zaleganiem fundamentu krystalicznego (średnio kilkaset metrów głębokości)
obniżenia (perybałtyckie, podlaskie, nadbużańskie) - charakteryzują się głębokim zaleganiem podłoża krystalicznego (kilka tysięcy metrów głębokości) i są przykryte różnymi wiekowo i odmiennymi genetycznie osadami.
Platforma wschodnioeuropejska styka się z platformą paleozoiczną (zachodnioeuropejską) wzdłuż linii tektonicznej Teisseyre'a - Tornquista (zwanej strefą Gutercha). Jest to strefa szerokości ok. 100 km ciągnąca się w Polsce od Kołobrzegu aż po Przemyśl. Jest ona wgłębnym rozłamem w skorupie ziemskiej sięgającym aż do powierzchni Moho, leżącej na głębokości ok. 55 km .
Cechą charakterystyczną obszaru platformy są liczne luki stratygraficzne. Ich powstanie spowodowane było okresową przerwą w sedymentacji bądĽ usunięciem w wyniku erozji części zdeponowanych osadów.
Platforma paleozoiczna (zachodnioeuropejska)
Ma znacznie bardziej skomplikowaną budowę niż platforma prekambryjska (wschodnioeuropejska). Obejmuję strefę fałdowań kaledońskich i hercyńskich.
1. Orogeneza kaledońska
Fałdowania kaledońskie głównie na przełomie syluru i dewonu doprowadziły przede wszystkim do ukształtowania obszarów północnej i północno-zachodniej Europy. Struktury powstałe w tym czasie zbudowane są z utworów prekambru i starszego paleozoiku.
Na terenie Polski struktury kaledońskie odsłaniają się w bardzo niewielu miejscach i są silnie zdegradowane:
w Sudetach są najwyraĽniejsze (głównie G. Kaczawskie i okolice Kłodzka)
w G. Świętokrzyskich (głównie południowej ich części)
Dokładne wyznaczenie terenów objętych działaniem ruchów kaledońskich jest bardzo trudne ponieważ obszary te:
zostały objęte póĽniejszymi fazami górotwórczymi, które zmieniły struktury kaledońskie
są przykryte grubymi seriami młodszych skał osadowych
2. Orogeneza hercyńska (waryscyjska)
System hercyński jest silnie rozbudowany i rozciąga się od zachodnich krańców Europy po Sudety i Góry Świętokrzyskie.
Na obszarze Polski :
powstały Sudety wraz z zapadliskiem górnośląskim
sfałdowane zostało podłoże krystaliczne Przedgórza Sudeckiego i Wielkopolski nastąpiło morfologiczne odmłodzenie Gór Świętokrzyskich
W młodszym paleozoiku ale przede wszystkim w mezozoiku i kenozoiku tworzyła się wspólna dla wymienionych wyżej platform pokrywa osadowa (platformowa). Pokrywa ta została następnie sfałdowana w wyniku ruchów górotwórczych (orogeneza alpejska) na przełomie kredy i trzeciorzędu. Sfałdowaniu uległy osady mezozoiczne i permskie.
Ruchy górotwórcze doprowadziły do powstania głównych jednostek geologicznych Polski północno - zachodniej i środkowej.
Są nimi:
wał kujawsko - pomorski zwanym często środkowopolskim (wzdłuż linii Kołobrzeg-Bydgoszcz-Wocławek-Opoczno), który w trzeciorzędzie został poddany silnej denudacji, stąd nie widać go w dzisiejszej rzeĽbie terenu
system niecek obrzeżających wał (niecka brzeżna, położona wzdłuż północno-wschodniego stoku wału oraz niecka szczecińsko-mogileńsko-łódzko-miechowska położona wzdłuż południowo-zachodniego stoku wału)
monoklina przedsudecka
Wszystkie wyżej wymienione jednostki są obecnie przykryte osadami kenozoiku.
Obszar fałdowań alpejskich
Najsilniejszy wpływ na obraz dzisiejszej Europy miały fałdowania alpejskie, których kulminacja nastąpiła na przełomie paleogenu i neogenu (trzeciorzęd). Fałdowania objęły Europę Południową oraz południową część Europy Zachodniej.
Orogeneza alpejska w Polsce :
powstały Karpaty i zapadlisko przedkarpackie
doszło do odmłodzenia Sudetów i kolejnego odmłodzenia G. Świętokrzyskich.
Polskie jednostki orogenezy alpejskiej :
Tatry
niecka Podhala
Pieniny
Karpaty Zewnętrzne (fliszowe) - Beskidy wraz z pogórzami oraz Bieszczady
Zapadlisko Przedkarpackie
W skład Karpat Zachodnich wchodzą:Tatry, Pieniny, Niecka Podhalańska, Karpaty Zewnętrzne (z wyjątkiem Bieszczad - Beskidów Wschodnich), które wchodzą w skład Karpat Wschodnich.
Tatry i Pieniny zostały sfałdowane w początkowych fazach orogenezy alpejskiej, natomiast Karpaty fliszowe powstały w połowie trzeciorzędu, a następnie w postaci płaszczowin nasunięte na swoje przedpole. W ostatnim etapie formowania się Karpat powstało zapadlisko przedkarpackie.
Tektonika Karpat Zachodnich ma charakter płaszczowinowo - fałdowy, zaś Karpat Wschodnich płaszczowinowo - fałdowo - skibowy.
Wygenerowano: 2003-09-13
geografia
darmowe wypracowania i ściągi - szkoła i studia