EGIPT. HISTORIA. Do 641 Egipt starożytny. W 639 - 41 podbity przez Arabów, został prowincją kalifatu zarządzaną przez emira; chrześc. ludność Egiptu (Koptowie), niechętna panowaniu Bizancjum, nie stawiała oporu najeĽdĽcom i w ciągu następnych wieków uległa w większości arabizacji i islamizacji; pozostając formalnie pod zwierzchnictwem kalifów umajjadzkich, następnie abbasydzkich, Egipt faktycznie był niezależny pod rządami namiestników kalifa Tulunidów (868-905) i Ichszydydów (935-69). W 969 został podbity przez szyicką dyn. Fatymidów, która stworzyła odrębny kalifat; pod rządami tej dynastii do 1171 Egipt przeżywał okres wspaniałego rozwoju gosp. i kult. (stol. Kair); za rządów sunnickiej dyn. Ajjubidów (117-1250) została utrzymana gosp. i kult. pozycja Egiptu w świecie muzułm.; od 1250 rządy 2 dyn. Mameluków. W 1517 Egipt został podbity przez Turków, stając się prowincją imperium osmańskiego; pozostał pod zarządem mameluckiej oligarchii zobowiązanej jedynie do płacenia daniny sułtanowi, był to okres gosp. i kult. upadku Egiptu. Od poł. XVIII w. Egipt stał się obiektem zainteresowania i rywalizacji Francji i W. Brytanii; 1798 nastąpiła inwazja wojsk Napoleona I na Egipt i ich kapitulacja wobec połączonych sił bryt.-osmańskich (od tego czasu otwarcie się Egiptu na cywilizację i kulturę eur., gł. franc.); władcą Egiptu (uznanym przez sułtana za namiestnika) został Muhammad Ali, który kazał zgładzić mameluckich możnowładców; za jego rządów liczne reformy adm., gosp., oświat. i wojsk. na wzór eur.; armia egip. (po zdobyciu Sudanu, Syrii, Płw. Arabskiego) zagroziła władzy sułtana. W 1839-41 toczyła się wojna egip.-tur.; po interwencji mocarstw eur. po stronie Turcji, Muhammad Ali skapitulował (musiał ograniczyć swoje państwo do Egiptu i Sudanu); 1841 otrzymał jednak od sułtana dziedziczny tytuł wicekróla. W tym czasie rywalizacja bryt.-franc. przeniosła się na pole gosp. W. Brytania otrzymała koncesję na budowę linii kol. Kair Suez, Francja Kanału Sueskiego, którego budowę zakończono 1869 za Isma'ila Paszy (od 1867 noszącego dziedziczny tytuł chedywa); 1876 ustanowiono międzynar. kontrolę nad finansami Egiptu, który nie był w stanie spłacić pożyczek zaciągniętych w bankach eur. na budowę Kanału i rozwój gosp. (1875 chedyw odsprzedał W. Brytanii należący do niego kontrolny pakiet akcji Kanału). W 1881 wybuchło nar. powstanie Urabiego Paszy przeciwko franc.-bryt. rządom, 1882 stłumione przez wojska bryt. (Francja wycofała się), które rozpoczęły okupację Egiptu; 1899 zawarto traktat o ustanowieniu Sudanu bryt.-egip. kondominium; od 1914 Egipt stał się oficjalnym protektoratem brytyjskim.
Od pocz. XX w. formował się ruch nacjonalistyczny i powstawały egip. partie polit., z których największe wpływy zdobyła partia Wafd, zał. przez S. Zaghlula Paszę; 1918 (po rozpadzie imperium osmańskiego) zażądał on przyznania Egiptowi pełnej niepodległości; 1922 W. Brytania jednostronnie proklamowała zniesienie protektoratu i przyznanie Egiptowi formalnej niepodległości; sułtan Fu'ad I przyjął tytuł króla, W. Brytania zastrzegła sobie jednak m.in. prawo do kontrolowania Kanału Sueskiego, polityki wewn. i zagr. oraz obrony Egiptu (co wiązało się z pozostaniem wojsk bryt. w Egipcie); 1923 uchwalenie konstytucji (Egipt dziedziczną monarchią konstytucyjną z parlamentem); nastąpił okres walki polit. między rządem bryt., królem Fu'adem I (utrzymującym się przy władzy dzięki bryt. poparciu) i partią Wafd, żądającą bezwarunkowej niepodległości (a tworzącą rząd dzięki wygrywanym wyborom do parlamentu); 1926 Egipt został czł. Ligi Narodów; 1936 podpisano traktat bryt.-egip. kończący formalnie bryt. okupację wojsk., lecz zezwalający na utrzymanie baz wojsk. i kontyngentu żołnierzy w strefie Kanału. W czasie II wojny światowej Egipt, pod naciskiem W. Brytanii, stał się bazą wojsk alianckich (chociaż dopiero 1945 wypowiedział wojnę państwom osi); został czł.-założycielem ONZ i Ligi Państw Arab. (z siedzibą w Kairze). W 1948-49 wziął udział w wojnie arab.-izrael., po której zajął Okręg Gazy; w następnych latach nastąpił wzrost niepokojów wewn., żądania całkowitego wycofania oddziałów bryt. (rewizji traktatu z 1936), nasilająca się terrorystyczna aktywność Stowarzyszenia Braci Muzułmanów, zawiązanie się organizacji Wolni Oficerowie. W 1952 wojsk. zamach stanu dokonany przez Wolnych Oficerów; zdetronizowano Faruka I, premierem wojsk. rządu, a następnie (po zniesieniu monarchii i proklamowaniu republiki 1953) pierwszym prezydentem został gen. M. Nadżib (Nagib); 1954 władzę przejął płk G.A. Naser, który został premierem i 1956 (nowa konstytucja) także prezydentem; 1954 bryt.-egip. umowa o wycofaniu wojsk bryt. ze strefy Kanału Sueskiego, 1956 wycofanie bryt. kontyngentu; w tym samym roku nacjonalizacja Kanału i nieudana akcja militarna bryt.-franc.-izrael., powstrzymana na skutek nacisku USA na W. Brytanię, protestu ZSRR na forum ONZ i zagrożenia wybuchem konfliktu świat.; 1958 unia z Syrią (Zjednoczona Republika Arabska, ZRA); 1961 Syria wystąpiła z ZRA (Egipt zatrzymał tę nazwę do 1971). Od pocz. lat 60. wprowadzano program reform pod hasłem budowy państwa dobrobytu oraz socjalistycznego, demokratycznego i spółdzielczego społeczeństwa (reforma rolna, nacjonalizacja kluczowych przemysłów, banków i handlu zagr., przebudowa i unowocześnienie gospodarki, m.in. budowa Hydrowęzła Asuańskiego); jedyna organizacja polit. Socjalist. Związek Arab. (zał. 1962); aktywna działalność Egiptu na forum międzynar. w ruchu państw niezaangażowanych (1955 udział w konferencji w Bandungu), wśród krajów muzułm., w Afryce (walka z kolonializmem) i dążenie do integrującej i przywódczej roli wśród państw arab. (pod hasłem jedności świata arab.); nawiązanie stosunków z ZSRR i krajami komunist., które z czasem zacieśniły się (m.in. 1968-71 ogromna pomoc finansowa i militarna ZSRR), przy równoczesnym zrywaniu więzi z krajami Zachodu; 1962 Egipt zaangażował się w wojnę domową w Jemenie Pn. po stronie republikanów, wchodząc w wieloletni konflikt (do 1967) z Arabią Saudyjską (popierającą monarchistów).
W 1967 atak wojsk izrael. na sąsiednie państwa arab. (bezpośrednią przyczyną ataku była decyzja prez. Nasera zamknięcia zat. Akaba dla żeglugi izrael.); klęska wojsk Egiptu spowodowała okupowanie przez Izrael płw. Synaj i Okręgu Gazy; w następnych latach wysiłki zmierzające do odzyskania utraconych terytoriów. Po śmierci Nasera (1970) prezydentem Egiptu został A. As-Sadat; do 1974 kontynuacja polityki Nasera 1971 układ o przyjaĽni i współpracy z ZSRR, proklamowanie federacji z Syrią i Libią (FRA), która nie weszła w życie. W X 1973 atak wojsk egip.-syr. na pozycje Izraela, zakończony korzystnym dla Egiptu porozumieniem końcowym (Izrael zmuszony do wycofania się znad Kanału Sueskiego); 1974 próby stabilizacji wewn., nawiązanie stosunków dyplomatycznych z USA (zerwanych 1967); 1976 wprowadzenie systemu wielopartyjnego i zwrot w egip. polityce zagr. wypowiedzenie układu z ZSRR, ścisła współpraca z USA i arab. państwami naft.; 1977-78 rokowania pokojowe z Izraelem w Camp David (USA) i 1979 zawarcie traktatu pokojowego izrael.-egip. przy dezaprobacie prawie wszystkich państw arab. (zerwanie stosunków dyplomatycznych z Egiptem, zawieszenie jego członkostwa w organizacjach arab., m.in. w Lidze Państw Arab.); odzyskanie płw. Synaj na mocy traktatu i 1980 nawiązanie stosunków dyplomatycznych z Izraelem, rokowania w sprawie przyznania Palestyńczykom stopniowej autonomii. Po śmierci (w wyniku zamachu) As-Sadata, 1981 prezydentem został M.H. Mubarak; stopniowa poprawa stosunków z innymi krajami arab. (1989 odwieszenie członkostwa w Lidze Państw Arab.), normalizacja stosunków z ZSRR; niepokoje wewn. spowodowane trudną sytuacją ekon. (przeludnienie, bezrobocie) oraz wzrastającą aktywnością muzułm. fundamentalistów przyczyną przedłużenia stanu wyjątkowego wprowadzonego po zamachu na prez. As-Sadata. W polityce zagranicznej Egipt konsekwentnie zabiegał o doprowadzenie do wielostronnych rozmów pokojowych izrael.-arab. i rozwiązania problemu Palestyńczyków poprzez danie im autonomii mającej w przyszłości doprowadzić do powstania niepodległego państwa palestyńskiego. W 1990, po agresji Iraku na Kuwejt, Egipt był zaangażowany w mediacje pokojowe, gdy one zawiodły oddziały egip. wzięły udział w wojnie przeciwko Irakowi. W latach 90. nasilenie się tendencji fundamentalistycznych, zamachy na Europejczyków, m.in. w Kairze i Luksorze; XI/XII 1995 wybory parlamentarne zwycięstwo Partii Nar.-Demokr. H. Mubaraka; 1996 kampania rządowa przeciwko ugrupowaniom opozycyjnym gotowym do współpracy z rządem (np. Bracia Muzułmanie) i prześladowania ugrupowań militarnych (Al-Dżama`a al-Islamijja Grupa Muzułm.); V 1997 rozmowy pomiędzy Mubarakiem i premierem Izraela B. Netanjahu nie doprowadziły do przełomu w bliskowsch. procesie pokojowym.
A.L. al-SAYYID MARSOT A Short History of Modern Egypt, Cambridge 1993.
Wygenerowano: 2003-09-12
historia
darmowe wypracowania i ściągi - szkoła i studia