Wiek XVI w Polsce nazwany został "złotym wiekiem" ponieważ, przyniósł on ogromny wzrost znaczenia Polski w różnych dziedzinach życia na arenie międzynarodowej. Wśród państw Europy Środkowej Polska zajmowała czołowe miejsce jako potęga polityczna, kulturalna i gospodarcza.
Wielkim sukcesem politycznym szesnastowiecznej Polski było rozwiązanie problemów jakich przysparzał Koronie Zakon Krzyżacki. Krzyżacy zawsze dążyli do uniezależnienia się od Polski i odzyskania terenów, które utracili poprzez liczne konflikty zbrojne.
Na początku XVI w wielkim mistrzem został Albrecht Hohenzollern. W latach 1519-1521 doszło do kolejnej ale i ostatniej wojny Zakonu z Polską. W tym celu Wielki Mistrz zbratał się z przeciwnikami państwa polsko-litewskiego Habsburgami i Carem Cesarstwa Moskiewskiego. Mimo dużego wsparcia dla Zakonu Krzyżackiego Polska odnosiła duże sukcesy. Jednak brak pieniędzy w skarbcu królewskim zmusił Polaków do zaprzestania działań wojennych. Rozwiązaniem konfliktu okazał się wybuch reformacji w Niemczech. Reformacja w Rzeszy i brak możliwości otrzymania pomocy od książąt niemieckich skłoniły wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna do rozmów pokojowych z królem Zygmuntem I Starym. Zakończyły się one podpisaniem traktatu pokojowego i w 1525r.- Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm i przeprowadził sekularyzację Zakonu Krzyżackiego. Na rynku w Krakowie książę składając uroczysty hołd lenny Zygmuntowi I Staremu zobowiązał się do pomocy wojskowej i finansowej Polsce, natomiast księstwo !
w Prusach stało się lennem polskim w dziedzicznym posiadaniu Albrechta Hohenzollerna i jego potomków. Pozycja naszego kraju nad Bałtykiem została wzmocniona.
W latach 1557-1570 między Szwecją, Danią, Rosją i Polską doszło do wojny o tereny Zakonu Kawalerów Mieczowych w Inflantach. W sytuacji zagrożenia Inflant ze wszystkich stron w Zakonie zapadła decyzja o podporządkowaniu się jednemu z najeźdźcy. W 1561r. doszło do sekularyzacji Zakonu i na mocy porozumienia zawartego pomiędzy królem Zygmuntem Augustem a ostatnim mistrzem Gotardem Kettlerem Inflanty zostały podzielone na dwie części:
- Kurlandia i Semigalia stały się dziedzicznym księstwem Kettlera ze stolicą w Mitawie oraz lennem Polski
- Pozostała część Inflant miała zostać wspólną prowincją Polski i Litwy.
Pod koniec XV w. w Europie zaszły poważne zmiany ustrojowe. Ujawnił się kryzys monarchii stanowej, coraz częściej pojawiały się głosy mówiące o potrzebie głębokich zmian ustrojowych. Zachodnia Europa podążała w kierunku państwa scentralizowanego, o silnej władzy. W przeciwieństwie do tego ruchu, Polska nie dążyła do absolutyzmu. Od końca XV w. lub jak twierdzą inni badacze historii od początku XVI w. ukształtował się w Polsce ustrój, zgodnie z którym mieszkańcy Rzeczpospolitej mogli uczestniczyć w sprawach politycznych państwa i który gwarantował wolność wyznaniową, ograniczał i określał zakres władzy królewskiej, tworzył podstawy i ramy dobrowolnej, trwającej 400 lat, unii dwóch niezależnych państw - Polski i Litwy. Tę formę państwa, utrzymującą się do 1795 roku określa się jako demokrację szlachecką.
Kolejnym czynnikiem gospodarczo-politycznym wpływającym na wzrost znaczenia Polski na arenie międzynarodowej była, zawarta w 1569r pomiędzy Rzeczpospolitą a Litwą Unia Lubelska. Unia lubelska Polski z Litwą była największym i trwałym sukcesem ruchu egzekucyjnego.
Jakie przyczyny skłaniały oba kraje do silniejszej unii?
? Ciągle odnawiające się konflikty Wielkiego Księstwa Litewskiego z Moskwą wykazały, iż sama Litwa nie będzie w stanie oprzeć się idącemu od wschodu naporowi.
? Swobody polityczne i przywileje szlachty polskiej zyskiwały coraz większą popularność wśród bojarów (szlachty) litewskich, którzy chcieli wyzwolenia się spod przewagi magnatów.
? W XVI w. Ustrój Litwy bardzo zbliżył się do polskiego: wprowadzono podział administracyjny wzorowany na polskim oraz także urzędy (podział na województwa, kasztelanie,urzędy,sejmiki,sejm.)
? Ostatni z Jagiellonów Zygmunt August, nie mając już nadziei na potomka, godził się na zastąpienie unii personalnej - unią realną.
Czynnikiem hamującym byli magnaci litewscy, zagrożeni utratą wyjątkowych pozycji. Podczas sejmu lubelskiego 1569 r. wielcy panowie litewscy usiłowali nie dopuścić do unii. Zygmunt August, król polski a zarazem litewski, zaczął odrywać od Litwy i przyłączać do Korony Polskiej województwa: podlaskie, wołyńskie, kijowskie. Powyższy akt, odpowiadający życzeniom posłów tych prowincji służył przełamaniu opozycji litewskich wielmożów. W lipcu 1969 roku po długich i burzliwych pertraktacjach została zaprzysiężona w Lublinie unia łącząca Polskę z Litwą w jeden organizm państwowy, monarchiczną Rzeczpospolitą. Wspólnie odtąd wybierany król polski miał być zarazem wielkim księciem litewskim, wspólny był też sejm oraz moneta, wspólne prawa, przywileje, polityka zagraniczna. Odrębne natomiast pozostały: centralne urzędy (kanclerz, marszałek i in.), wojsko (urząd hetmana), skarbowość (urząd podskarbiego). Do obu państw miały też należeć nowo przyłączone Inflanty. Polacy w Wielkim Księstwie, a Litwini w Koronie mogli odtąd bez przeszkód obejmować dobre urzędy.
Miejscem wspólnych sejmów miała być Warszawa, mniej oddalona od granic Litwy niż Kraków. naturalną.
Rozpadnięcie się unii wydałoby Litwę na łup Moskwy i osłabiłoby siłę obronną państwa polskiego wobec potęg, jakie zaczynały zagrażać od południa (Turcja) i północy (Szwecja). Rok 1569 pogłębił wpływy kultury polskiej na Litwie; objęły one przede wszystkim tamtejszą szlachtę, która zaczęła naśladować styl życia panujący w Kornie. W ślad za tym dość często przychodziło przejmowanie polskiego języka i wiary katolickiej (asymilacja litewskich, ruskich i białoruskich bojarów).
Oprócz sukcesów politycznych i gospodarczych Polska w XVI w przeżywała rozkwit kulturalny.
Zaczęły się masowe wyjazdy Polaków na uczelnie zachodniej Europy, a w szczególności na uniwersytety włoskie. Na studia do Włoch wyjeżdżała młodzież pochodzenia szlacheckiego, mieszczanie, a także chłopi. Zdobywali tam wiedzę wszechstronną. Wielu Włochów przyjeżdżało także do Polski. Dwór Bony królowej Rzeczpospolitej był magnesem przyciągającym ich do Krakowa. Rozkwitała wymiana studentów z Polski i Włoch. Dzięki zwiększeniu liczby szkół, były one bardziej dostępne dla młodzieży. Szkoły unowocześniały program nauczania, próbowano przepajać je duchem humanizmu. Powstał nowy rodzaj szkoły-gimnazjum humanistyczne.
W 1551r powstała w Pińczowie pierwsza taka szkoła, najpierw było to gimnazjum kalwińskie, później ariańskie. Powstawały też gimnazja luterańskie w Toruniu i w Gdańsku, stanowiły one przeciwwagę do szkół katolickich. Najbardziej znaną i jedną z najlepszych w Europie uczelnią katolicką była Akademia Krakowska. Poziom nauczania takich przedmiotów jak: matematyka, astronomia czy geografia był bardzo wysoki, dlatego też tłumnie przybywała młodzież z różnych stron świata.
Wraz z rozwojem szkolnictwa rozwijało się drukarstwo. Wynalazek druku miał ogromny wpływ na rozpowszechnianie się kultury, powstawały drukarnie i firmy wydawnicze. Mimo, iż nakłady nie przekraczały 1000 egzemplarzy, książki docierały do szerokich kręgów społecznych. Wydawano twórczość m.in. Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, a także dzieło najsłynniejszego polskiego astronoma Mikołaja Kopernika ? ?O obrotach sfer niebieskich?.
Kopernik postawił cały świat do góry nogami, obalił podstawowe założenie ideologii średniowiecznego kościoła o tym, że Ziemia stanowi centrum wszechświata. Obok Kopernika wystąpił najwybitniejszy polski myśliciel Andrzej Frycz Modrzewski, był on działaczem politycznym i rzecznikiem reform ustrojowych w Polsce. W 1551r wydał dzieło O naprawie Rzeczypospolitej... , krytykując w nim organizację współczesnego społeczeństwa, domagał się także równości wszystkich wobec prawa.
Oprócz astronomów i myślicieli działało w tym okresie w Polsce wielu wybitnych uczonych, takich jak: Jan Długosz, który był jednym z najwybitniejszych historyków żyjących w XVI w.
Prekursorami literatury polskiej w XVI w. byli Mikołaj Rej i Jan Kochanowski. Dzięki nim, języka polskiego zaczęto używać w dyskusjach politycznych, polemikach, wyrażano nim myśli i uczucia. Rozszerzał się krąg odbiorców literatury. Wśród pisarzy można było spotkać liczną grupę mieszczan, a także chłopów. Literatura zaczęła nabierać zdecydowanie świeckiego charakteru. Utwory traktowały zarówno o przeżyciach osobistych, jak i o znaczeniu ogólnospołecznym. Rej stworzył powtarzany przez pokolenia cytat: "Niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, i swój język mają"
Kochanowski zaś uważany jest za pierwszego wieszcza naszej literatury i największego poetę Polski. Do najważniejszych dzieł zaliczyć można: fraszki (np. ?Na zdrowie?), treny (np. ?Tren 8?), ?Odprawa posłów greckich?.
W dobie renesansu wysoki poziom obok literatury osiągnęła muzyka. Na Wawelu powstał stały dwór. Muzyka rozwijała się przede wszystkim w oparciu o mecenat dworu królewskiego. Wielkim miłośnikiem ówczesnych kompozycji był Zygmunt I. Najwybitniejszym kompozytorem był Mikołaj Gomółka, twórca melodii do Psalmów Kochanowskiego.
Rozwój kulturalny, gospodarczy i polityczny w XVI w. sprawił, że Polska zaczeęła odgrywać bardzo ważną rolę na arenie międzynarodowej. Rzeczpospolita mogła stać się pośrednikiem kulturalnym między wschodem a zachodem Europy. Nigdy wcześniej ani nigdy później nie osiągnęła takiego poziomu jak w "złotym wieku".
Wygenerowano: 2004-10-01
historia
darmowe wypracowania i ściągi - szkoła i studia