Głównymi przeciwnikami w tej rozprawie są Pan i Pleban, przy czym pierwszy szuka początkowo sprzymierzeńca w osobie Wójta.

Pan występuje ostro:

• przeciwko zaniedbywaniu przez kler swoich obowiązków (niestaranne odprawianie obrzędów; zastępowanie systematycznego nauczania moralnego - łajaniem,)

• wytyka duchowieństwu nieuctwo,

• oburza się na pasożytniczy tryb życia,

• wskazuje na chciwość w ściąganiu ofiar i opłat, szczególnie wyśmiewa
  odpusty.

Wyraźnie autor przyłącza się do tych zarzutów (jako zwolennik reformacji), ale “Krótka rozprawa” nie jest “agitką” polityczną. To utwór o aspiracjach artystycznych, dąży do ogarnięcia całego obrazu, dbając o równomierne rozłożenie akcentów: dopuszcza więc do głosu Plebana, który z kolei krytykuje:

• prywatę i ograniczenie umysłowe posłów (“Każdy na swe skrzydło goni;/
  Pewnie Pospolitej Rzeczy/ Żadny tam nie ma na pieczy.”

• przekupstwo urzędników, szczególnie sądownictwa.

Jednoczy się też z Wójtem w narzekaniach na — wysokie świadczenia na rzecz toczonych wojen.

Wszystkie wspomniane przez oponentów nadużycia przede wszystkim dają się we znaki chłopom i dlatego pisarz wkłada w usta Wójta skargi równo na ucisk

• kościoła:

• skrupulatne wyliczanie dziesięciny,

• zakłamanie duchowieństwa, które zbierając bogate datki powołuje się na
  obowiązek wobec Boga (ironia w komentarzu: “Acz nie wiem, wie-li Bóg o tym,/ Aż to zrozumiemy potym:/ To wiem, iż żyta nie jada,/ Bo w stodole nierad siada.”)

• szlachty:

• narzucanie obowiązku dodatkowych prac poza tradycyjnymi dniami pańszczyzny (tzw. “tłoki”)

• i obydwu stanów :

• wystawne życie (kosztowne potrawy i trunki “Nie zawżdy [zawsze] wiedzą, co jedzą”; wyszukane stroje),

• namiętne myślistwo niszczące zbiory,

• zadłużanie się, czego efektem jest utrata włości (“A prędko ta pycha
  minie,/ Gdy razem bram [listwa u szaty] z wioską zginie.”)

Całość żali stanu chłopskiego doskonale podsumowują gorzkie konkluzje: “Ksiądz
pana wini, pan księdza,/ A nam prostym zewsząd nędza...”; “Bo każdy, folgując [dogadzając] sobie,/ Wszystko chce zwysić powetować] na tobie”.

Rej dostrzega linię podziału przeciwstawiającą klasę feudałów od ciemiężonego
chłopstwa. Jest to największy jego sukces artystyczny i szczyt postępowości jako społecznika.

Kształt artystyczny

Po raz pierwszy na karty utworu literackiego wprowadzono mowę potoczną. Utwór Reja przełamał schematyzm języka literatury średniowiecznej.

Rej nie zna jeszcze indywidualizacji mowy na poziomie rozprawiających person,
dlatego zarówno Pan jak i Pleban i Wójt mówią jednakowo. Wprowadził natomiast zróżnicowanie mowy na płaszczyźnie tematyczno-środowiskowej.
Stąd obecność:

• zwrotów potocznych (“ ...z nogami w niebie będę”);

• frazeologizmów (“...głębokoś snać zabrnął”);

• przysłów (“ ...tłusty połeć mazać”, “Na chromem...”)

Dążenie do oddania kolorytu i bogactwa codziennego języka sprawiło, że w tekście spotykamy przytoczenia (np. w.637 - 658), stanowiące bądź to — bezpośrednie, dokładne cytaty bądź też — pośrednie jakby przedrzeźnienia (w. 53-56), a przejścia od części przytaczającej do przytoczonej i powroty do pierwszego “Powiadacza” bywają błyskawiczne i nieuchwytne (w. 190- 201).